Roma’nın hak arayan pleblerinden Konstantinopolis Hipodromu’na, Orta Çağ’ın köylü ayaklanmalarından basılı bildirilerle örgütlenen isyanlara: İnsanlar neden bir araya gelir, ne zaman yönetime meydan okur ve geriye ne kalır?
1905 Petersburg’dan 1989 Pekin ve Leipzig’e: Yirminci yüzyılda kalabalıklar nasıl hükümetleri devirdi, haklar kazandı, yenildi ve hafızayı değiştirdi?
Dijital çağın meydanları: Bir telefon ekranından yükselen öfke devleti ne kadar değiştirebilir?
22 Mart–30 Haziran 1968: Öğrencilerin başlattığı itiraz, işçilerin büyük grevi ve bir iktidarın ayakta kalma mücadelesi.
Mayıs–Haziran 1968: Üniversite barikatlarının ardındaki fabrika kapıları, ücret hesapları ve işçilerin kendi isyanı.
Mayıs 68’in siyasi bilançosu: Barikatlar, seçim sandığı, üniversiteler ve bir cumhurbaşkanının bir yıl sonra gelen vedası.
16 Şubat 1969: Amerikan 6. Filosu’na karşı düzenlenen yürüyüş nasıl ölümcül bir saldırıya dönüştü?
Bir insan binlerce kişiyle aynı meydana çıktığında ne değişir? Kimliğini mi kaybeder, yoksa başka bir kimlik mi kazanır?
Bir hareketin yönünü değiştiren ilk hareket: Taklit, eşikler, grup normları ve kalabalığın kendi frenleri.
Bir meydanda gerilim nasıl büyür? Güç kullanımı, tehdit algısı ve hukuk arasındaki tehlikeli döngü.
Bir telefon kamerasından meydana: Görüntünün gücü, öfkenin dolaşımı, algoritmalar ve örgütlenmenin görünmeyen emeği.
Bir vitrin kırıldığında yalnızca mülkiyet mi zarar görür, yoksa bir hareketin kamuoyuyla kurduğu bağ da mı değişir? 1912 Londra’sından 1963 Birmingham’ına, 1999 Seattle’ından 2020 Amerika’sına: Siyasi talepler, şiddet görüntüleri ve meşrui…
Ayaklanmalar sırasında hırsızlık, yaralama ve kundaklama çoğalıyor mu, yoksa birkaç çarpıcı görüntü bütün şehrin gerçeği gibi mi algılanıyor? Londra 2011, ABD 2020 ve Fransa 2023 verileriyle suçun kendisini, suç kaydını ve suç korkusunu bi…
İzinsiz ama barışçıl bir gösteri dağıtılabilir mi? Meydanı kapatmakla bir insana saldırmak arasında nasıl bir hukuki sınır var? Anayasa’nın 34. maddesinden Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine, Kadıköy’den Litvanya otoyollarına: Sokağın hakkın…
Sekiz saatlik işgünü, ücretli izin, oy hakkı, eşit yurttaşlık, bağımsız sendikalar ve engellilerin erişim hakkı: Meydanlarda doğan talepler hangi aşamalardan geçerek yasa ve gündelik hayat hâline geldi? Kazanımı romantikleştirmeden, sokağı…
27 Mayıs 2013 gecesi Taksim Gezi Parkı’nda başlayan ağaç nöbeti nasıl birkaç gün içinde Türkiye’nin dört bir yanına yayılan bir protesto dalgasına dönüştü? Şehir planlaması, polis müdahalesi, siyasal temsil, kamusal alan, sosyal medya ve b…
Eylül 2026’da Créteil’deki bir lisede öğretmen eksikliği ve yetersiz imkânlar yüzünden başlayan protesto nasıl ülke çapına yayıldı? Okul kapısındaki iş bırakmadan 6 Ekim’in yüz binlerine ve 17 Ekim’in büyük, yer yer şiddetli yürüyüşlerine:…
Bir okulun bozuk tuvaletinden ülke çapında bir meşruiyet tartışmasına: Fransa’da 2026 sonbaharında eğitim, geçim sıkıntısı, vergiler ve siyasi güvensizlik neden aynı sokakta buluştu? 17 Ekim’in görüntülerinden geriye giderek, öfkenin ekono…
Bir gösterinin bilançosunda kalabalığın büyüklüğü, gözaltı sayısı ve kırılan camlar sayılır. Peki okul kapısında konuşan öğrenciyi, kızını merak eden anneyi, dükkânında saklanan esnafı, gazın içinde sipariş yetiştirmeye çalışan kuryeyi ve…
Mayıs 1968’de bir öğrenci itirazı Fransa’yı felç eden işçi grevleriyle buluşmuş, sonunda ülkenin siyasal ve kültürel hafızasını değiştirmişti. Ekim 2026’da yine gençler, yine sokaklar, yine hayatını değiştirmek isteyen kalabalıklar var. Am…
Bir ülkenin takımını çalıştırmak, bir kulübün başında olmaktan ne kadar farklı? Daha mı az çalışılır, yoksa daha farklı mı? Sergen Yalçın’ın kulüp kariyeri, Montella’nın bıraktığı miras ve geçmişte birbirleri hakkında söyledikleri, yeni te…
Andlar’da toprağa sunu yapılırken mantık yalnızca ‘doğadan bir şey isteyelim’ değildir: İnsan toprağın verdiğini alır, sonra ona karşılık vermek zorunda olduğunu hatırlar. Pachamama adı Quechua ve Aymara dünyasında yeryüzünü, yaşamı ve ili…
Eski Rus–Bizans antlaşmalarında yemin eden askerler yalnız hükümdarlarına güvenmiyordu. Verilen söz bozulursa kendi kılıçlarıyla ölmeleri için Perun’un adı çağrılıyordu. Kiev hükümdarı Vladimir, bu yıldırım tanrısının başını gümüşten, bıyı…
980 yılında Kiev hükümdarı Vladimir’in tepesine diktirdiği altı kutsal figür arasında yalnız bir kadın adı vardı: Mokoş. Onun hakkında korunan eski metinler o kadar az ki bugün sık duyulan ‘kaderi eğiren büyük ana’ portresinin büyük bölümü…
Bir Galya tanrıçasının Roma İmparatorluğu’nun sınırlarını aşmasına ne neden oldu? Ne büyük bir fetih hikâyesi ne de tanrıların savaşı: Atlar. Epona, binicilerin, yük taşıyan hayvanların ve ahırların koruyucusu olarak Roma süvari birlikleri…
Eski İran’ın kutsal şiirlerinde bütün yeryüzü sularının kaynağı, dört olağanüstü atın çektiği arabasıyla dağlardan kozmik denize akan bir tanrıçaydı. Rüzgâr, yağmur, bulut ve sulu kar onun atları sayılıyor; çocuk sahibi olmak isteyenler, s…
Bir hükümdar verdiği sözü bozarsa düşman ordusu henüz sınırdan geçmeden savaşın kaderi değişebilir miydi? Eski İran’ın Mithra’sı, bir antlaşmanın bozulmasını yalnız ahlaki bir kusur değil, ülkeyi, sürüleri ve orduları yıkabilecek kutsal bi…
Rigveda şairleri şafağı yalnız günün ilk ışığı olarak değil, altın ve kızıl renklerle dünyayı uyandıran genç bir tanrıça olarak çağırıyordu. Uşas her sabah yeniden doğuyor, hayvanları ayağa kaldırıyor, insanları çalışmaya gönderiyor, karan…
Eski Vedik ilahilerde Varuna yalnız dalgaların efendisi değildir: Güneşin yolunu, ayların ritmini, insanın sözünü ve yeminini gözeten bir egemen olarak anlatılır. Onun huzuruna çıkan şair, bir savaştan kurtulmayı değil, bilerek veya bilmey…
MÖ 204’te Roma, Kartaca’yla savaşırken bir düşman komutanından değil, Anadolu’da tapınılan bir tanrıçadan yardım bekledi. Friglerin Matar dediği kutsal ana, önce kayalara işlenen sessiz bir koruyucuyken yüzyıllar içinde Roma devletinin tan…
Çin’in eski Dağlar ve Denizler Kitabı, Batı’nın Kraliçe Anası’nı ilk bakışta bugünkü resimlere hiç benzemeyen bir varlık olarak anlatıyor: İnsan biçiminde, kaplan dişli, leopar kuyruklu, dağınık saçlı; göğün korkutucu felaketleriyle ilişki…
MÖ 113 yılında Han İmparatoru Wu, toprağın kutsal gücü Houtu için Fenyin’de yeni bir devlet töreni düzenledi. Kurban, giysiler, yönler ve tören mekânı hükümdarlığın gök ve yerle ilişkisini gösterecek kadar önemliydi. Fakat Çin’in eski kayn…
Eski Suriye’de adına kurbanlar sunulan Reşef, insanları hastalık ve ölümle tehdit edebilen bir güçtü. Aynı ad Mısır’da bir savaşçının kalkanında, Kıbrıs’ta ise Apollon’la yan yana yazılmış bir adak taşında karşımıza çıktı. Bir tanrı hem fe…
Japonya’nın en tanınan kutsal görüntülerinden biri, Kyoto’daki bir dağın yamacına dizilmiş binlerce kızıl kapıdır. Kapıların yanında tilkiler nöbet tutar. Oysa Inari tilki değildir: Tilkiler kutsal habercileridir. Üstelik bugün milyonlarca…
Aztek başkentinin en görkemli tapınağında iki merdiven yan yana yükseliyordu: biri savaş tanrısına, diğeri yağmurun sahibi Tlaloc’a ayrılmıştı. Birinin ordularla, ötekinin tarlalarla ilgisi vardı; fakat ikisi de devletin ayakta kalması içi…
Maya sanatında gök gürültüsü bazen bir baltanın kayaya indirdiği darbedir. Yağmur tanrısı Chaac, elindeki taş baltayla kapalı dünyayı yarar; yağmur başlar, mısır yeniden büyür. Altı yüz yıllık bir seramikte onun adı ‘İlk Yağmurun Chaac’ı’…
Aztekler ona ‘Dumanlı Ayna’ diyordu. Obsidiyenden yapılmış parlak taşlar yalnız yüzü değil, insanın kaçamayacağı kaderi de gösterebilecek kutsal nesneler sayılıyordu. Tezcatlipoca hem hükümdarlara güç veren hem o gücü bir anda geri alabile…
Ugarit’te anlatılan bir efsaneye göre ölüm tanrısı Mot, fırtına tanrısı Baal’ı ortadan kaldırmıştı. Baal’ın yanında savaşan Anat, Mot’u yakalayıp kılıçla biçti, kalıntılarını öğüttü ve taneler gibi dağıttı. Bir başka anlatıda ise bir insan…
Ortaçağ İrlanda’sının bir sözlüğü, Brigid’i şairlerin saygı duyduğu tanrıça olarak tanımlıyor; aynı adlı iki kız kardeşinin şifacılık ve demircilikle ilişkili olduğunu söylüyor. Bir başka eski anlatıda Bríg, savaşta öldürülen oğlunun ardın…
VIII. yüzyılın en güçlü Türk devletlerinden birinin hükümdarı, kardeşinin yiğitlik adını alışını anlatırken annesini bir tanrıçaya benzetiyordu: Umay. Aynı ilahi ad Tonyukuk’un savaşla ilgili satırlarında Tengri ve kutsal yer-sularla birli…
Horus ile Seth, Mısır tahtını kimin devralacağı konusunda anlaşamayınca tanrılar bir mektup yazmaya karar verdi. Mektubun gönderildiği kişi, orduların koruyucusu ve Nil Deltası’ndaki Sais kentinin eski tanrıçası Neith’ti. Onun tarihi burad…
Tutankhamun’un mezarında, altın kaplı bir koruma sandığının dört yanında kollarını açmış tanrıçalar bekliyordu. İçlerinden birinin başında akrep vardı: Serqet. Eski Mısırlılar, insanı öldürebilen zehirli bir canlıyı neden iyileştirici ve k…
Bir firavun yeni bir tapınak yaptıracağı zaman yalnızca taş ustalarını ve işçileri çağırmıyordu: yapının temelini belirleyen törende tanrıça Seshat da karşısına geçiyor, ölçü ipinin diğer ucunu tutuyordu. Yazının, hesapların, yapıların ve…
Bir tanrıça yedi kapıdan geçerek ölülerin ülkesine indiğinde, her kapıda gücünün bir parçasını bırakmak zorundaydı; en sonunda kendi kız kardeşinin tahtına oturmaya kalkışınca ölümün karşısında buldu kendisini. Sümerlerin yeraltı kraliçesi…
Bira, Sümerlerde yalnızca insanları neşelendiren bir içecek değildi: ambarlarda kaydı tutuluyor, işçilere pay olarak dağıtılıyor, törenlerde sunuluyor ve şölenlerde kamışlarla ortak kaptan içiliyordu. Bu geniş dünyanın koruyucusu Ninkasi i…
Sümerlerin dünyasında tahıl yalnızca karın doyurmuyor, servetin ölçülmesine, işçilerin paylarının hesaplanmasına ve yöneticilerin iktidarına da yön veriyordu. Bu dünyanın en güçlü simgelerinden Nisaba, başta bereketle ilişkilendirilen bir…
Bir taş, bir tanrının düşmanı olacak biçimde doğuruldu; denizden yükselip göğe kadar büyüdü ve ilahi krallığın yerle bir edilmesi için gönderildi. Fırtına tanrısı Teşup, bütün gücüne rağmen bu rakibi gördüğünde ağladı. Bugünkü Türkiye ve S…
Dört bin yıl önce güney Mezopotamya’da bir tanrıçanın öfkesi yalnızca kuraklığa ya da savaşa yönelmiyordu; eksik tartıyla satış yapanlar, arazi sınırlarını değiştirenler ve güçsüzleri ezenler de onun kurduğu ahlaki dünyanın karşısında duru…
Arizona’daki Canyon de Chelly’de 230 metreyi aşan ince bir kaya yükseliyor. Diné halkının Spider Rock dediği bu yer, Örümcek Kadın’ın yurdu olarak anlatılır. O, yalnız ağ ören bir yaratık değil; insanlara dokumayı, güzelliğin ve dengenin n…
Bir genç kadın fırtınalı denize atılıyor. Kayığa tutunmaya çalışırken babası parmaklarını kesiyor; kopan parçalar balina, mors ve foklara dönüşüyor. Bu acımasız anlatı, denizin hayvanlarını yöneten güçlü bir kutsal varlığın doğuşunu açıklı…
Yoruba anlatılarında eski Oyo’nun bir hükümdarı, gücünü kontrol edemediği için trajik biçimde iktidarını yitirir; daha sonra gök gürültüsünün, yıldırımın ve adaletin güçlü orişası Şango olarak hatırlanır. Şango’nun başında neden iki uçlu b…
Aynı pozisyonu izleyen hakem, tribün sesi açıkken ve kapalıyken farklı karar verebilir mi? Laboratuvar deneyleri ve seyircisiz maç dönemleri, kalabalığın yalnız oyuncuları değil, belirsiz anlarda düdüğü çalan kişiyi de etkileyebildiğine da…
Bir yıldızın “doğal” görünen fotoğrafı, açıklaması, röportajı ya da kırmızı halı görüntüsü gerçekten ne kadar doğaldır? Menajerden basın danışmanına, stilistten sosyal medya ekibine uzanan görünmez kadronun bir kamu figürünü nasıl birlikte…
Bir şehir haritasında işaretlenen birkaç yıldız, milyonlarca insanın aynı sokaklara yığılmasına yetebilir. Turistik haritalar ve dijital navigasyon yalnızca yolu göstermiyor; neyin görülmeye değer olduğuna dair sessiz bir editörlük de yapı…
Dünya yuvarlak, harita düz. Bu basit gerçek yüzünden her harita mutlaka bir şeyi feda eder: alanı, şekli, mesafeyi ya da yönü. Grönland neden dev görünür, Afrika neden küçülür ve “doğru dünya haritası” diye bir şey neden aslında yoktur?
Bir litre süt almak için mağazanın yarısını dolaşıyorsunuz ve kasaya geldiğinizde sepette planlamadığınız beş şey daha var. Bu gerçekten bilinçli bir tuzak mı, yoksa lojistikle pazarlamanın birbirine karıştığı daha karmaşık bir düzen mi?
Aynı şakayı iki kez dinleyin: birinde sessizlik, diğerinde kahkaha sesi olsun. Hangisinde daha çok gülersiniz? Televizyonun yıllardır kullandığı kahkaha efektinin beynimizde nasıl sosyal bir işaret gibi çalıştığını ve komik bulma kararımız…
Romanı henüz açmadınız ama hikâye zihninizde çoktan başladı. Renk, tipografi, resim, yazar adı ve arka kapak dili; bir metnin türünü, ciddiyetini ve hatta nasıl okunacağını daha ilk cümleden önce belirleyebilir mi?
Böcekler lambalara gerçekten “ışığı sevdikleri” için mi uçuyor? Yeni deneyler, gece ışıklarının onların milyonlarca yıllık yön bulma sistemini adeta ters yüz ettiğini gösteriyor. Bir sokak lambasının çevresinde dönen küçük bir kelebeğin ar…
Bir zamanlar restoranda önünüze uzun bir seçenek listesi gelmiyordu; yemek, büyük ölçüde ne pişmişse oydu. Menü yalnızca yemekleri sıralayan bir kâğıt değil, müşteriye seçim yaptıran güçlü bir tasarım aracına nasıl dönüştü?
Dev bir kubbenin altında küçülmek, loş bir mekânda sesinizi alçaltmak, bir eşiği geçerken gündelik hayattan kopmak… Kutsal mimarinin yükseklik, karanlık, sessizlik ve yankı gibi araçlarla hayranlık ve ritüel duygusunu nasıl büyüttüğüne bak…
Bazı mekânlarda yolunuzu bulmak kolaydır; bazılarında ise birkaç dakika sonra neden orada olduğunuzu bile unutursunuz. Havaalanlarından alışveriş merkezlerine ve kumarhanelere uzanan görünmez mimari kararların dikkatimizi, rotamızı ve harc…
En güçlü şifreyi bile bazen tek bir telefon konuşması boşa çıkarabilir. Çünkü saldırgan bilgisayarı değil; acele eden, otoriteye güvenen, korkan ya da yardım etmek isteyen insanı hedefler. Modern dolandırıcılıkların neden giderek daha çok…
Bir sonraki videonun kendiliğinden başlaması, çıkış düğmesinin biraz geri çekilmesi, sonsuz kaydırmanın hiç bitmemesi… Dijital dünyada bizi zorlamadan yönlendiren küçük tasarım kararlarının nasıl çalıştığını ve özgür seçimle tasarlanmış da…
Aynı etken madde, aynı doz, aynı tablet… yalnızca rengi değişiyor. Buna rağmen bazı insanlar kırmızıyı daha uyarıcı, maviyi daha sakinleştirici algılayabiliyor. İlacın kimyası kadar görünüşünün de beklenti, bağlılık ve tedavi deneyimi üzer…
Aynı şeyi söylüyorsunuz, ama yapay zekâ bambaşka cevap veriyor. Birkaç kelimenin, örnek sırasının ya da cümle yapısının modeli neden bu kadar oynattığını; bunun “iyi prompt yazmak”tan çok daha derin bir güvenilirlik sorunu olup olmadığını…
Mars’a indiğinizde kol saatiniz anlamsızlaşmaya başlıyor: bir Mars günü Dünya gününden yaklaşık 39 dakika daha uzun. Peki orada “öğlen”, “yarın” ve hatta “saat 12” ne demek? Başka bir gezegen için zamanı yeniden icat etmenin tuhaf ayrıntıl…
Yıllarca ilk penaltıyı atan takımın büyük avantajı olduğuna inanıldı; hatta kuralların değiştirilmesi tartışıldı. Sonra veri setleri büyüdü ve hikâye değişti. Binlerce seri bize ilk atmanın mı, yoksa “kaçırırsan elendin” baskısının mı gerç…
Ekrandaki kutuyu işaretlediniz; peki gerçekten neye razı olduğunuzu biliyor muydunuz? Dijital sözleşmelerde rıza, yalnızca bir düğmeye basmaktan ibaret değil. Bilgilendirme, özgür irade, zorunluluk ve tasarımın hukuki “kabul”ü nasıl karmaş…
Satranç ciddi bir oyun olabilir ama tarihi, rekorları ve insanları hiç de ciddi olmak zorunda değil. Uzayda oynanan maçlardan gözleri kapalı 48 kişiye karşı mücadele eden büyükustalara, bir zamanlar neredeyse işe yaramayan vezirden saniyed…
Bir çocuğu kırk dakika boyunca aynı masada ne tutabilir? sosyal medya ve online oyunların yerini alabilir ve onlar kadar hayatının dikkat unsuru olabilir mi?
Bir çocuğun satrançta ilerlediğini anlamak için yalnızca öğretmeninin gözlemine ya da kazandığı turnuva sayısına bakmak gerekmiyor. ELO değerleri dünya çapında çok önemli bir standart...
Satranç denince akla Ruslar, Hintliler, eski Sovyet ekolü ya da Norveçli Magnus Carlsen gelebilir. Yağız Kaan Erdoğmuş ve ardından gelen isimler bu bilinenleri farklı bir düzleme taşıyabilir
Bir satranç oyuncusunun taşı hareket ettirmeden önce yaptığı şey aslında oldukça değerlidir: Önce bakar, sonra seçeneklerini düşünür ve en sonunda karar verir. Çocuk bunu bir oyunda onlarca kez tekrarlar. Araştırmalar, bu küçük düşünme dön…
Bugün satranç tahtasının başında oturan bir çocuk gelecekte büyükustaya dönüşemeyebilir. Belki olması da gerekmiyor. Ama hayat için daha iyisi olabilir
Televizyon Türkiye’ye yalnız yeni programları getirmedi; neyi istememiz gerektiğini de göstermeye başladı. Ve bunu yeni medyayla yaptı
Bugün Türk dizilerinden başkasının kendine yer bulamadığı televizyonda 1970lerde dünyanın önde gelen yabancı dizileri yerini alırdı
Tek kanal Türkiye’si spor seyretmeyi bugünkü gibi sadece futbol değil olimpik sporlar, profesyonel boks ve artistik patinaj üstünden yapıyordu
TRT, televizyondan zaten büyülenmiş olan çocukları çizgi filmler ve çocuk kuşaklarıyla bambaşka alemlere taşıdı
