Haber

Mars’a ilk insan indiğinde sorulacak en sıradan sorulardan biri, düşündüğümüzden daha zor olabilir:

Saat kaç?

Dünya’da bu sorunun cevabı telefon ekranındadır. Mars’ta ise önce hangi “gün”ü, hangi meridyeni ve hangi Güneş’i kullandığınızı söylemeniz gerekir.

Bir Mars günü Dünya gününden yalnızca biraz uzundur. Ortalama güneş günü 24 saat 39 dakika 35,244 saniye sürer. NASA’nın Viking görevlerinden beri bu güne “sol” deniyor. Fark ilk bakışta önemsiz görünür: Her gün yaklaşık kırk dakika.

Ama bir takvimi her gün kırk dakika kaydırmaya başlayın.

Bugün işe sabah 9’da gittiniz diyelim. Mars saatine göre yaşayan bir ekip ertesi Dünya günü 9.40’ta, sonraki gün 10.20’de, birkaç gün sonra öğleden sonra, birkaç hafta sonra gece çalışmaya başlar. Dünya’daki bedeniniz 24 saatlik ritimde kalırken işiniz 24 saat 39 dakikalık başka bir gezegenin Güneş’ine bağlanır.

Mars rover ekipleri bunu gerçekten yaşadı.

Spirit ve Opportunity gibi Mars Exploration Rover görevlerinin ilk dönemlerinde operasyon ekiplerinin bir bölümü “Mars time” düzenine geçti. Rover’ın gündüzünü takip edebilmek için ekip her Dünya gününde yaklaşık 39 dakika daha geç işe geliyordu. Birkaç hafta içinde iş saati Dünya gecesine kayıyor, sonra sabaha geri dönüyordu. Araştırmacılar bu sıra dışı çalışma düzenini insan sirkadiyen ritmi açısından da incelediler.

Burada ilk şaşırtıcı ayrıntı şudur: Mars günü 24 saat 39 dakika olsa da Mars saatinin bir “saati” Dünya’daki 60 dakika değildir.

NASA’nın Mars zaman sisteminde bir sol yine 24 saate bölünür. Her Mars saati 60 Mars dakikasına, her Mars dakikası 60 Mars saniyesine ayrılır. Böylece saat 12.00 yerel öğleye yakın kalabilir. Ama Mars saniyesi Dünya saniyesinden biraz daha uzun olur.

Başka türlü yapsaydık her gün 24:39:35 diye biten garip bir saat kullanmamız gerekirdi.

İnsanlar zamanı yalnız ölçmez; kullanışlı parçalara böler.

Fakat sorun günün uzunluğuyla bitmiyor. Dünya’da İstanbul’da saat ile New York’taki saat farklıdır. Mars’ta da Güneş’in gökyüzündeki konumu boylama göre değişir. NASA, bir Mars noktasının yerel ortalama güneş zamanını, yani LMST’yi hesaplayabilir. Boylam her 15 derece değiştiğinde yerel Mars saati yaklaşık bir saat değişir.

Mars’ın sıfır meridyeni bile vardır.

19. yüzyılda gözlenen bir yüzey özelliği sıfır boylam için referans alınmış, daha sonra Mariner 9 görüntüleriyle Airy-0 adlı küçük krater daha hassas referans haline gelmiştir. NASA’nın Mars24 sistemi, bu meridyendeki ortalama güneş zamanını Dünya’daki eski Greenwich Mean Time benzetmesiyle “Airy Mean Time” olarak adlandırır.

Kulağa Mars’ın UTC’si varmış gibi geliyor.

Ama yok.

Mars’ta uluslararası olarak kabul edilmiş resmi zaman dilimleri sistemi bulunmuyor. Airy Mean Time bilimsel bir referans olarak kullanılabilir; NASA’nın Mars24 aracı 15 derecelik örnek “Mars zaman dilimleri” bile gösterebilir. Fakat bunlar Dünya’daki İstanbul saati, Orta Avrupa saati veya UTC gibi devletler ve toplumlar tarafından benimsenmiş saat dilimleri değildir.

Çünkü Mars’ta henüz toplum yok.

Bir rover için en kullanışlı saat çoğu zaman rover’ın bulunduğu yerin Güneş’ine göre tanımlanır. Curiosity’nin, Perseverance’ın, InSight’ın ve geçmiş landerların kendi görev zamanları vardır. Görev günleri inişten sonra “Sol 0”, “Sol 1”, “Sol 2” diye sayılır. Üstelik bütün görevler başlangıç gününü aynı biçimde tanımlamamıştır. Mars Pathfinder ve Mars Exploration Rover görevlerinde iniş günü Sol 1 sayılırken bazı diğer görevlerde Sol 0 kullanılmıştır.

İki rover aynı gezegende aynı anda çalışsa bile görev takvimleri aynı değildir.

Spirit ile Opportunity bunun komik örneğidir. İkisi 2004’te birkaç hafta arayla Mars’a indi. Her ikisi de kendi inişini Sol 1 kabul etti. Sonuçta “Sol 50” dediğinizde hangi rover’dan söz ettiğinizi bilmeniz gerekir.

Mars zamanı şimdilik şehir saati değil, görev saatidir.

Daha da tuhaf bir sorun Güneş’in kendisidir.

Dünya’da da güneş saati ile mekanik saat yıl boyunca tam olarak aynı zamanı göstermez. Yörüngenin eliptik oluşu ve eksen eğikliği nedeniyle “gerçek Güneş” bazen ortalama saate göre öne veya geriye kayar. Buna zaman denklemi denir.

Mars’ta fark çok daha büyüktür.

NASA’nın Mars24 teknik notlarına göre Mars’ın yörüngesi Dünya’dan çok daha eliptik olduğu için yerel gerçek güneş zamanı ile ortalama güneş zamanı arasındaki fark yıl içinde yaklaşık eksi 51 dakika ile artı 40 dakika arasında değişebilir.

Yani Mars’ta “Güneş tam tepedeyken saat 12” kuralını yıl boyunca düzgün çalışan bir mekanik saatle koruyamazsınız.

Bu yüzden iki saat tanımı vardır.

Local Mean Solar Time: Ortalama Güneş’e göre düzenli akan saat.

Local True Solar Time: O gün gökyüzünde gerçekten görülen Güneş’e göre saat.

Rover mühendisliği için hangisinin kullanılacağı görevin ihtiyacına bağlıdır. Güneş panellerinin aydınlanması, fotoğrafın gölge açısı veya atmosfer ölçümü için gerçek yerel güneş zamanı önemli olabilir. Düzenli planlama ve veri etiketleme için ortalama zaman daha kullanışlıdır.

Mars’ta takvim ise saatten bile gariptir.

Bir Mars yılı yaklaşık 668,6 sol sürer; Dünya günleriyle yaklaşık 687 gündür. Fakat bugün bilim insanlarının mevsimleri belirtirken kullandığı en yaygın sistem “Mart ayının 12’si” gibi bir tarih değildir. Mars’ın Güneş çevresindeki konumunu dereceyle ifade eden Ls, yani areosentrik güneş boylamı kullanılır.

Ls = 0° kuzey yarımkürede ilkbahar ekinoksunu, 90° yaz gündönümünü, 180° sonbahar ekinoksunu, 270° kış gündönümünü gösterir.

Başka bir deyişle Mars biliminde “hangi mevsimdeyiz?” sorusuna takvim yaprağı yerine bir açıyla cevap verilebilir.

İnsan yerleşimi başladığında bu teknik sistemlerin yeterli olup olmayacağı belli değil.

Bir Mars kentinde çalışan insanların yalnız rover operasyonu değil, okul, vardiya, toplantı, doğum günü, kira günü ve tatil planlaması gerekir. Gezegen çapında tek saat mi kullanılacak? Dünya’daki gibi yerel zaman dilimleri mi oluşacak? Yerleşimler siyasi sınırlarına göre mi yoksa boylama göre mi saat belirleyecek? Bir koloni saatini Dünya ile iletişimi kolaylaştırmak için Güneş’ten biraz koparabilir mi?

Dünya’nın saat dilimleri de doğa tarafından verilmedi.

19. yüzyılda demiryolları ve telgraf, her kentin kendi yerel güneş saatini kullanmasını dayanılmaz hale getirene kadar insanlar şehirden şehre farklı yerel zamanlar kullanıyordu. Standart zaman, ulaşım ve iletişim ihtiyacının teknolojik çözümüydü.

Mars da aynı hikâyeyi başka bir ölçekte yaşayabilir.

İlk başta her üs kendi yerel güneşine bakabilir. Üsler çoğalınca ortak bir Mars saati gerekebilir. Dünya-Mars iletişimi yoğunlaştıkça iki gezegen arasında toplantı planlamak bile yeni takvim araçları gerektirebilir.

Ve Dünya’daki “bugün” kelimesi anlamını kaybedebilir.

Mars’taki bir insan için Dünya günü sürerken kendi solu bitmiş olabilir. İki gezegen arasındaki radyo sinyalinin yolculuğu konuma göre dakikalar sürer. Mesaj gönderdiğiniz kişi yalnız başka zaman diliminde değil, başka gün uzunluğunda yaşayacaktır.

Saatlerin görevi aslında Güneş’i ölçmek değildir.

İnsanları birbirine uydurmaktır.

Mars’a gittiğimizde 24 saat 39 dakika 35 saniyelik gün kolay kısmı olacak.

İlk kalıcı Mars yerleşiminde saat dilimi tartışması bu yüzden yalnız astronomların işi olmayacak. Bir üssün “öğlen 12”si Güneş’e mi, gezegen çapındaki ortak saate mi, yoksa Dünya’daki kontrol merkezinin mesaisine mi uymalı? Saat dediğimiz şey gökcismi ölçümü kadar toplumsal koordinasyon aracıdır.

Zor olan, hangi 24 saatte hep birlikte yaşamaya karar vereceğimizdir.