Haber

27 Mayıs 2013 gecesi İstanbul’un merkezinde, Taksim Gezi Parkı’nın kenarında iş makineleri çalışmaya başladığında orada bulunanların önündeki mesele henüz Türkiye’nin siyasi rejimi değildi. Parkın ağaçları, Taksim Meydanı’nı değiştirecek projenin sınırları ve yapım işinin hukuki dayanağı tartışılıyordu. Az sayıda insan, iş makinelerini durdurmak ve parkta gece boyunca kalmak için toplandı. Birkaç gün içinde bu küçük nöbetin, ülkedeki farklı şehirlerde binlerce insanın sokağa çıktığı büyük bir siyasi krizin başlangıcı olarak anılacağını o gece kimse kesin biçimde bilmiyordu. [1][2]

31 Mayıs’a gelindiğinde parkın hikâyesi değişmişti. Polis müdahalelerinde biber gazı ve tazyikli su kullanıldı; yaralanan göstericilerin ve gazetecilerin görüntüleri yayıldı. Human Rights Watch’un olay yerinde tanıklıklar ve gözlemler üzerinden hazırladığı 1 Haziran 2013 tarihli rapor, başlangıçtaki protestonun büyük ölçüde barışçıl olduğunu ve müdahalenin yoğunluğunu belgeledi. Günler sonra protestolar yalnızca İstanbul’un değil Ankara’nın, İzmir’in ve başka kentlerin meydanlarına taşındı. [1]

Bu yazının sorusu ‘Gezi haklı mıydı?’ ya da ‘Gezi başarılı oldu mu?’ değil. Bu soruların içindeki farklı ölçütler ve yıllar sonra oluşan siyasi, hukuki sonuçlar dergimizin 20. yazısında ele alınacak. Burada önce olayların nasıl başladığını, kimlerin hangi gerekçelerle katıldığını, iktidarın ve göstericilerin birbirlerini nasıl algıladığını ve bir parkın nasıl ortak bir siyasi simgeye dönüştüğünü araştıracağız. Sokağın tarihini yazmanın ilk kuralı, sonunu bildiğimiz olayları başlangıçta kaçınılmazmış gibi anlatmamaktır.

TAKSİM’DE SIRADAN BİR PARK YOKTU

Gezi Parkı, İstanbul’un merkezindeki ender büyük yeşil alanlardan biriydi. Fakat tartışma, yalnızca birkaç ağacın fiziksel varlığıyla sınırlı değildi. Taksim Cumhuriyet Meydanı, Atatürk Kültür Merkezi, yaya yolları, çevredeki işyerleri ve meydanın siyasi gösterilerle dolu geçmişi, burayı kentin kamusal hayatında özel bir yere yerleştiriyordu. Parkın yeniden düzenlenmesi, ‘Şehrin merkezine hangi toplumsal hayat yakışır ve buna kim karar verir?’ sorusunu beraberinde getirdi.

2012’de onaylanan Taksim Yayalaştırma Projesi, taşıt trafiğinin önemli bölümünü yer altına almayı ve meydanın yaya kullanımını yeniden düzenlemeyi hedefliyordu. Gezi Parkı’na tarihî Topçu Kışlası’nın yeniden inşa edilmesi fikri ise projenin en çok tartışılan bileşenlerindendi. Hükümet ve yerel yönetim temsilcileri, ulaşımın düzenlenmesi, tarihî yapının canlandırılması ve kamusal alanın iyileştirilmesi gibi amaçları savundu. Karşı çıkan meslek odaları ve kent savunucuları ise parkın yeşil alan niteliği, koruma kurallarının uygulanması ve karar alma sürecindeki katılım eksikliği üzerinde duruyordu. [2][3]

Buradaki önemli ayrım, yayalaştırma ile kışla projesinin birbiriyle ilişkili ama farklı idari ve yargısal süreçleri bulunan unsurlar olmasıydı. Bir tünel veya yol düzenlemesinin kamu yararı taşıdığı savunulabilir; aynı savunma parkın bir bölümünün yapılaşmaya açılmasını kendiliğinden haklı çıkarmaz. Tersinden bakınca, yapılaşmaya karşı çıkmak da meydanda hiçbir ulaşım düzenlemesi yapılamayacağı anlamına gelmez. 2013 tartışmasının bir bölümü, bu farklı konuların siyasi söylemde tek bir paket hâline gelmesinden kaynaklandı.

Topçu Kışlası’nın yeniden yapımı, bazı hükümet açıklamalarında tarihî yapı ve kültür işleviyle, muhalif anlatılarda ise alışveriş merkezi ve ticarileşme ihtimaliyle ilişkilendirildi. Projenin son kullanımına ilişkin siyasilerin değişen açıklamaları, kaygıları gidermek yerine zaman zaman büyüttü. Bir kent projesinin adı, çizimi ve gerçek kullanım planı farklı aşamalardaysa gazetecinin bunları tek ve kesin bir ‘alışveriş merkezi yapılıyordu’ cümlesine indirmemesi gerekir. Aynı şekilde ihtilafın merkezinde ticari kullanım ihtimali bulunduğunu yok saymak da olayın motivasyonunu eksiltir. [2][3]

27–28 MAYIS: BİR İŞ MAKİNESİNİN ÖNÜNDE BAŞLAYAN NÖBET

Human Rights Watch’un ilk günlere ilişkin kronolojisine göre 27 Mayıs gecesi yol genişletme çalışması çevresinde bir çevreci aktivist oturma eylemi başlattı. Çalışmaların yeniden başlamasının ardından 28 Mayıs öğleden sonra BDP milletvekili Sırrı Süreyya Önder iş makinelerinin önüne çıkarak müdahale etti; yapılan işin hukuken yetkilendirilip yetkilendirilmediğini sorguladı. Çalışma bir süre durdu, parktaki nöbet sürdü. [1]

Başlangıçtaki eylem, yeni kurulmuş tek bir örgütün anlık icadı değildi. Taksim’in planlanma biçimine itiraz eden meslek odaları, kent örgütleri ve Taksim Dayanışması çevresi daha önce de basın açıklamaları ve hukuki girişimlerle konuyu gündemde tutmuştu. Bu kurumsal birikimin varlığı, Mayıs sonundaki nöbetin neden bütün göstericiler için aynı anlama gelmediğini açıklıyor: Kimi için yıllardır izlediği bir imar mücadelesiydi; kimi için telefonunda ilk kez gördüğü bir ağaç sökümü haberi.

Yirmi dört saat içinde Gezi Parkı etrafında görünür hâle gelen ilk siyasi karşılaşma, betonla ağaç arasındaki basit bir çatışmadan fazlasıydı. Kamu idaresi onaylanmış bir ulaşım projesini yürüttüğünü düşünüyordu; karşı çıkanlar ise kamusal alanın nasıl değişeceği konusunda yeterince söz söyleyemediklerini savunuyordu. İki tarafın kent planlaması anlayışı farklı olabilirdi; fakat bir meselenin ülke çapında siyasi krize dönüşmesi için henüz belirleyici eşik aşılmamıştı.

30–31 MAYIS: POLİS MÜDAHALESİ NEDEN KIRILMA ANI OLDU?

Human Rights Watch, 30 Mayıs sabahına doğru polisin kamp alanını boşalttığını, gaz kullandığını ve göstericileri zorla çıkardığını kaydediyor. 31 Mayıs’ta parkın farklı saatlerde tekrar tekrar boşaltılması, Taksim’e yönelen kalabalıklarla polis arasındaki gerilimi büyüttü. Özellikle Cumhuriyet Caddesi ve çevresinde gaz fişeği atışlarının, geri çekilen grupların ve barikatların görüntüleri yayıldı. Gazetecilerin ve göstericilerin yaralandığına ilişkin tanıklıklar, o günün uluslararası insan hakları raporlarına da girdi. [1][4]

Bu olayda polis müdahalesinin yalnızca fiziksel değil, simgesel etkisi de vardı. Parka hiç gitmeyi düşünmeyen bazı insanlar, ‘Ağaçların korunmasını isteyen küçük bir topluluğa neden bu ölçüde güç kullanılıyor?’ sorusunu sormaya başladı. Bu soru, şehircilik anlaşmazlığını ifade özgürlüğü, güvenlik güçlerinin hesap verebilirliği ve hükümetin eleştirilere yaklaşımıyla ilişkilendirdi. Gaz görüntüsünün yayılması, ağaçların korunmasına verilen desteği yeni bir siyasi çerçeveye taşıdı. [1][5]

Bunu yalnızca bir gazetecinin geriye dönük yorumu olarak bırakmayalım. KONDA, 6–7 Haziran 2013’te Gezi Parkı alanında 4.411 kişiyle yüz yüze görüşme yaptı. ‘Ne noktada gelmeye karar verdiniz?’ sorusuna katılımcıların yüzde 49,1’i polis şiddetini gördüğünde, yüzde 19’u ağaçların sökülmeye başlanmasıyla, yüzde 14,2’si dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan’ın açıklamalarını duyduğunda yanıtını verdi. Yüzde 10,2’si de Taksim projesini duyduğunda karar verdiğini belirtti. Bu oranlar, o günlerde parkta bulunanların kendi bildirdiği karar gerekçeleridir; ülkedeki bütün göstericilerin veya bütün yurttaşların yüzdesi değildir. [5]

Sonuç yine de güçlüdür: Ankete katılanlar arasında polis şiddeti, başlangıçtaki park çalışmasından daha sık dile getirilen katılım eşiğiydi. Bu, polisin her eylemi doğrudan yarattığı anlamına gelmez. Daha önceden mevcut olan siyasal memnuniyetsizlik, arkadaşlık ağları, medya görüntüleri ve olayların gündelik hayata müdahalesi de etkiliydi. Ama müdahalenin bir hareketi dağıtmak yerine başka grupları harekete geçirebileceğini gösteren önemli bir karşılaştırmadır.

1 HAZİRAN: PARKTAN MEYDANA, MEYDANDAN ÜLKEYE

31 Mayıs gecesi ve 1 Haziran boyunca İstanbul’un farklı bölgelerinden kalabalıklar Taksim’e ulaşmaya çalıştı. 1 Haziran öğleden sonra polis güçlerinin Taksim Meydanı ve Gezi Parkı çevresinden çekilmesiyle protestocular meydan ve parkta geniş bir alanı kullanmaya başladı. Birkaç gün önce iş makinelerini durdurmaya çalışan sınırlı sayıdaki insanla 1 Haziran’ın kalabalığı aynı büyüklükte, aynı örgütlenmede ve aynı taleplerde değildi. [6]

Ankara, İzmir ve başka kentlerde de eylemler görüldü. Gezi böylece İstanbul’daki bir kentsel projenin ötesine geçerek devletin protestoya yaklaşımına ve hükümetin siyasal üslubuna yönelik ulusal tartışmaya dönüştü. İnsan Hakları İzleme Örgütünün 2014 Türkiye değerlendirmesi, Mayıs sonundaki barışçıl oturma eylemine polis müdahalesinin, takip eden haftalarda ülke çapında hükümet karşıtı gösterileri tetiklediğini kaydediyor. [7]

Burada büyüklük rakamlarına özellikle dikkat etmek gerekiyor. Belirli dönemlerdeki emniyet kayıtları, insan hakları örgütlerinin gözlemleri ve akademik tahminler farklı sayılar bildiriyor. Gösteri ‘olayları’, ‘gösteriye katılım’ ve ‘farklı kişiler’ aynı veri değildir. Bir insan beş akşam gösteriye katılmış olabilir; beş ayrı eylem kaydı onun beş farklı insan olduğu anlamına gelmez. Bu yüzden Gezi’yi anlatırken doğrulanmamış tek bir ‘ülke nüfusunun şu kadarı ayaklandı’ sayısını kullanmayacağız.

Başlangıçtaki çevre duyarlılığı da kaybolmadı. Parkın geleceği göstericiler arasında ortak bir sembol olmaya devam etti; ancak yanına barışçıl toplanma hakkı, yönetim tarzı, kişisel yaşam alanlarına müdahale, basın özgürlüğü ve siyasi temsil gibi başka talepler eklendi. Bir toplumsal hareketin kapsamı büyürken başlangıç gerekçesinin değişmesi ile ona yeni gerekçelerin eklenmesi birbirinden farklıdır. Gezi’de ikisi de tartışılabilir; hepsini ‘Ağaç bahaneydi’ şeklindeki tek cümleye sığdırmak, katılımcıların çeşitliliğini görmezden gelir.

KONDA’NIN 4.411 KİŞİSİ: GEZİ’YE KİMLER GELMİŞTİ?

Gezi hakkındaki en yaygın kolaycılık, kalabalığa tek bir toplumsal etiket yapıştırmaktır: ‘Öğrenci hareketi’, ‘orta sınıf isyanı’, ‘eski solcular’, ‘hükümet karşıtları’, ‘çevreciler’ veya ‘marjinal gruplar’. Bunların her biri hareketin bazı öğelerini anlatabilir; hiçbiri tek başına tamamını açıklamaz. KONDA’nın alan araştırması, tam da bu genellemeleri somut verilerle sınamaya yarıyor. Araştırmaya göre görüşülenlerin yüzde 79’unun herhangi bir siyasi parti veya sivil toplum örgütü üyeliği yoktu. Yaklaşık yüzde 44,4’ü daha önce hiçbir protesto, yürüyüş veya oturma eylemine katılmadığını belirtiyordu. [5]

Bu rakamlar hareketin tümüyle örgütsüz olduğu anlamına gelmez. Taksim Dayanışması’na bağlı meslek odaları ve dernekler, sendikalar, siyasi gruplar ve deneyimli aktivistler parkta görünür roller üstleniyordu. Ama parkta bulunan her kişiyi bu örgütlerin üyesi saymak da doğru değildir. Kendini ‘sade vatandaş’ olarak tanımlayanların varlığı, siyasete katılmanın her zaman parti üye kartıyla başlamadığını gösterdi. [5]

Aynı ankette katılımcıların yaş ortalaması 28 olarak kaydedildi. Gençlerin belirgin görünürlüğü, bütün katılımcıların öğrenci olduğu anlamına gelmiyordu: Çalışanlar, iş arayanlar, emekliler ve farklı mesleklerden kişiler de oradaydı. ‘Gezi kuşağı’ anlatısı açıklayıcı olabilir; ancak kuşak etiketinin içinde birbirinden farklı hayatlar vardı. Bir ilk kez gösteriye gelen üniversite öğrencisiyle yıllardır meslek odasında çalışan şehir plancısı aynı ağaç nöbetine katılmış olabilir; beklentileri ve riskleri yine de farklıydı. [5]

KONDA’nın 6–7 Haziran örneklemi parkta fiilen bulunanlara aittir. Bir başka şehirde o gün iş bırakan emekçilerin, gösterilere uzaktan destek veren kişilerin, karşı çıkanların veya parkı daha önce ziyaret edip ayrılmış katılımcıların tamamını temsil etmez. Ayrıca ankete cevap vermek, gerçek katılım motivasyonlarının değişmez bir ölçümünü sunmaz; insanlar kendileri hakkındaki açıklamalarını olayları yaşadıkça yeniden kurabilir. Bu sınırları açıkça yazmak verinin gücünü azaltmaz, onu doğru kullanmamızı sağlar.

KİM KİMLE YAN YANA GELDİ? ÇARŞI, FEMİNİSTLER VE ANTİKAPİTALİST MÜSLÜMANLAR

Gezi’nin en ilginç özelliklerinden biri, normal siyasi hayatta sürekli yan yana görülmeyen grupların aynı mekânda bulunmasıydı. Sol ve sosyalist çevreler, çevreciler, kent hakkı savunucuları, feministler, LGBTİ+ aktivistler, seküler kesimler, milliyetçi gruplar, bazı Kürt siyasi çevreleri, sendikacılar, futbol taraftarları ve kendini Antikapitalist Müslümanlar olarak tanımlayan insanlar parkta veya destek eylemlerinde farklı biçimlerde yer aldı. Bu listeyi bir ortak ideoloji belgesi gibi değil, o günlerde görünür olmuş grupların çeşitliliği olarak okumalıyız. [8][9]

Beşiktaş taraftar grubu çArşı’nın olaylardaki görünürlüğü üzerine yapılan akademik araştırmalar, mahallenin sosyal ilişkileriyle futbol tribününün ritüellerini birlikte inceliyor. Maç günü birlikte hareket etmeye alışmış bir topluluk, bir siyasi protestoda haberleşme, yön bulma ve dayanışma bakımından farklı deneyimlere sahip olabilir. Ancak bu, bütün Beşiktaş taraftarlarının aynı siyasi görüşe sahip olduğunu göstermez. Üstelik başka futbol kulüplerinin taraftarları da olaylara farklı biçimlerde katıldı. Tribünlerin geçici yan yanalığı, uzun dönemli siyasi birlik garantisi değildi. [8]

Antikapitalist Müslümanlar’ın katılımı, Gezi’nin yalnızca dinî inançla seküler yaşam arasındaki iki taraflı bir çatışma olarak anlatılamayacağını gösterdi. Bu grubun faaliyetlerini inceleyen akademik araştırma, Gezi’de ibadet etmenin, kapitalizm eleştirisinin ve protesto dayanışmasının birlikte ifade edildiği örnekleri aktarıyor. Bu görünürlük bütün dindarların Gezi’yi desteklediği anlamına gelmez; fakat ‘Dindar olan herkes hükümeti, Gezi’ye katılan herkes din karşıtlığını temsil ediyordu’ önermesinin gerçeği açıklamadığını gösterir. [9]

Feminist ve LGBTİ+ toplulukların eylem alanındaki çalışmaları da yalnızca varlık gösterme düzeyinde değildi. Gezi’nin kültürel mirasını araştıran çalışmalar, feminist çadırı, LGBT Blok’u ve futbol taraftarlarının buluştuğu tartışmalarda cinsiyetçi sloganlara karşı müdahaleleri anlatıyor. Böylece protestonun dili kendi içinde de sorgulanabiliyordu. Ortak hedefe yönelen bir kalabalığın kendi önyargılarını bir gecede aşması beklenemez; ama farklı grupların birbirlerinin alışılmış ifade biçimlerine itiraz etmesi, hareketin içindeki siyasi öğrenmenin somut işaretidir. [10]

Gezi’yi çok renkli kılan bu geçici birlik, onun kırılgan tarafını da oluşturuyordu. Bazıları doğrudan hükümetin istifasını istiyordu; bazıları parkın korunmasını yeterli hedef sayıyordu; bazıları polis şiddetinin durdurulmasına odaklanıyordu. Bazıları ise geniş kapsamlı ekonomik ve siyasal dönüşüm istiyordu. Birliktelik ne kadar güçlü görünürse görünsün, ortak bir program, temsil mekanizması ve karar alma usulü sorunları kendiliğinden çözülmez.

BİR İKTİDAR GEZİ’Yİ NASIL GÖRDÜ?

İktidar cephesinin anlatısını kendi sözleriyle ve tarihleriyle kaydetmek gerekir. Dönemin Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, ilk günlerdeki çevreci taleple eylemlere sonradan katılan bazı grupları birbirinden ayırdığını ifade etti. 6 Haziran 2013’te Tunus’ta yaptığı açıklamada samimi çevre hassasiyetine sahip olanlarla ‘aşırıcı’ olarak tanımladığı grupları aynı görmediğini söyledi; hükümetin alternatif olarak referandum seçeneğini de gündeme getirdi. 11 Haziran’da AK Parti grup toplantısında protestocuları eylemi sona erdirmeye çağırdı ve dış etkilerle hareket edildiğine ilişkin değerlendirmeler yaptı. Bunlar hükümetin siyasi değerlendirmeleridir; herhangi bir protestocunun suçluluğuna ilişkin bağımsız mahkeme kararı değildir. [11]

Dönemin Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu ise Haziran 2013’te yayımlanan yazısında barışçıl protestoların demokratik sistemin bir parçası olduğunu kabul ederken, kamu düzeninin korunması gerektiğini savundu. Bazı şiddet gruplarının çevreci eylemi kendi amaçları için kullandığını ileri sürdü; kolluğun müdahalesinde hatalar yapıldığını ve bunların soruşturulduğunu belirtti. Hükümet, seçilmiş siyasi iktidarın meşruiyeti ile sokaktaki itirazın sınırları arasında net bir çizgi çizmek istiyordu. [12]

Bu anlatıyı anlamak, bütün iddiaları kanıtlanmış saymak değildir. Bir eylemde belirli kişilerin araç veya dükkânlara zarar vermiş olması mümkün ve belgelenebilir. Bundan bütün katılımcıların dış güçlerce yönlendirildiği sonucunu çıkarmak ise başka türden kanıt gerektirir. Tersinden bakınca, katılımcıların önemli bölümünün barışçıl olması da bütün olaylar boyunca mülkiyet tahribatı veya saldırı yaşanmadığı anlamına gelmez. İyi bir tarih çalışması siyasi aktörlerin görüşleriyle doğrulanmış fiilleri birbirinden ayırır.

Seçim kazanmış olmanın toplumdan gelecek eleştirileri etkisiz kılmadığı, buna karşılık gösterinin bir seçim sonucunun yerine geçemeyeceği şeklindeki iki ayrı demokratik ilke, bu tartışmada karşı karşıya getirildi. Bir taraf seçilmiş hükümetin kamusal alanı dönüştürme yetkisini savundu; diğer taraf sandığın, kent hakkında söz söyleme ve protesto hakkını ortadan kaldırmadığını ileri sürdü. Gezi’nin ‘ülke meselesi’ olması, tam da hangi demokratik katılım biçiminin ne kadar meşru görüleceği konusunda derin bir anlaşmazlığı görünür kıldı.

TAKSİM DAYANIŞMASI’NIN TALEPLERİ: AĞAÇTAN ÖZGÜRLÜĞE

Her toplumsal hareketin sözcüsü konusunda bir güçlük vardır: Yüz binlerce insan adına kim konuşur? Gezi Parkı çevresinde Taksim Dayanışması uzun yıllardır kent planlaması konusunda çalışan kurumları bir araya getiren ve 2013 olayları sırasında taleplerini hükümete sunan önemli platformlardan biriydi. Bu nedenle açıklamaları hareketin bütün katılımcılarının ortak imzası olarak değil, örgütlü bir aktörün o tarihteki programı olarak okunmalıdır.

3 Haziran 2013’te yayımlanan taleplerde Gezi Parkı’nın park olarak kalması, Topçu Kışlası adı altında yapılaşmanın durdurulması, polis şiddetinden sorumlu görülen yöneticilerin hesap vermesi, gaz kullanımına son verilmesi, gözaltındaki kişilerin serbest bırakılması ve toplantı alanlarının kullanımının önündeki engellerin kaldırılması gibi başlıklar vardı. 5 Haziran’da bir heyet Başbakan Yardımcısı Bülent Arınç ile görüştü ve taleplerini iletti. Taleplerin yalnızca imar planıyla ilgili olmadığını bu metinlerin kendisi gösteriyor. [13]

Bir talep metninin varlığı, görüşme masasında anlaşmanın sağlandığı anlamına gelmez. Dayanışma 12 Haziran’daki açıklamasında önceki taleplerine ilişkin ikna edici bir karşılık alamadığını bildiriyor ve Başbakanla yapılacağı duyurulan görüşmeye kendisini temsil eden kimsenin davet edilmediğini savunuyordu. Muhatapların aynı masada kimin yetkili temsilci olduğu konusunda uzlaşamaması, hareketin büyümesiyle ortaya çıkan örgütsel sorunların önemli parçalarından biriydi. [14]

Taksim Dayanışması’nın taleplerinde yürüyüş ve toplantı özgürlüğünün bulunması, Gezi’yi tek bir ağaç koruma nöbetinden ayıran dönüşümün belgesidir. Ama bu belgeyi okuduktan sonra parktaki herkesin hükümetin düşmesini istediğini veya herkesin belediye planlarının bütün ayrıntılarını bildiğini söyleyemeyiz. Siyasi hareketlerde yazılı programla fiilî katılım motivasyonları tam olarak örtüşmeyebilir.

MEDYANIN BOŞLUĞUNDA SOSYAL MEDYA: DUYURMAK BAŞKA, DOĞRULAMAK BAŞKA

Gezi döneminin bir başka ayırt edici yönü, sosyal medyanın olayları duyurma, buluşma noktalarını bildirme, yaralılara yardım çağrıları yapma ve hükümet açıklamalarına hızla karşılık verme aracı olarak kullanılmasıydı. Yaygın televizyon kanallarının olayları ilk saatlerde sınırlı veya gecikmeli ele almasına yönelik eleştiriler, sosyal medya kullanımının siyasi sembolüne dönüştü. Ancak geleneksel basının tümünü tek bir suskun kategoriye sokmak da doğru olmaz: Olay yerinden yoğun haber geçen muhabirler, ulusal ve uluslararası kuruluşlar ile farklı editoryal tercihler söz konusuydu.

KONDA’nın parkta yaptığı araştırmada ‘ilk haberi nereden aldınız?’ sorusuna yanıt verenlerin yüzde 69’u sosyal medyayı, yüzde 15,4’ü arkadaş ve tanıdıklarını işaretledi; televizyonu söyleyenlerin oranı yüzde 7 olarak göründü. Bu ölçüm, habere ilk erişim kanalıyla ilgili ve parkta bulunan 4.411 kişinin yanıtlarından oluşuyor; Türkiye’nin tamamının haber tüketimi dağılımı değildir. Yine de sosyal ağların olay yerindeki katılımcılar açısından önemli bir iletişim yolu olduğuna işaret ediyor. [5]

New York Üniversitesi bünyesindeki araştırmacılar, Mayıs sonundan itibaren protestolarla ilişkili 22 milyon tweeti inceleyerek çevrim içi dolaşımın çevrim dışı katılım ile bağlarını araştırdı. Araştırma, 15 bin kadar kullanıcının Gezi Parkı’ndan en az bir tweet attığına ilişkin bulgular sunuyor. Ancak hesap veya tweet sayısı ‘15 bin kişi gösteriyi sosyal medya sayesinde örgütledi’ gibi kesin bir neden-sonuç hükmüne dönüşemez. Paylaşan, gören, sonradan katılan ve aynı kişiye ait birden çok hesap farklı şeylerdir. [15]

Sosyal ağlar bir yandan resmi açıklamaların ve televizyon haberlerinin sınanmasına katkı sağlarken, bir yandan eski fotoğrafların yeniymiş gibi paylaşılması, abartılmış yaralanma sayıları ve kaynağı belirsiz mesajlar için de uygun zemindi. Bir gaz fişeğinin atıldığı görüntüyü doğrulamak, paylaşımın tarihini ve yerini araştırmayı gerektirir. Bir haberin iktidar yanlısı olduğu düşünülerek otomatik reddedilmesi ne kadar yanlışsa, sosyal medyadaki her iletinin halkın sahici sesi olarak kabul edilmesi de o kadar hatalıdır.

PARK İÇİNDE BİR ŞEHİR: KÜTÜPHANE, YEMEK, REVİR VE GÜNDELİK HAYAT

Polisin 1 Haziran’da çekilmesinden sonra parkta çadırlar, gönüllü mutfakları, kitap paylaşımı, ilk yardım noktaları, forumlar, müzik etkinlikleri ve temizlik düzenleri kuruldu. İlerleyen günlerde Gezi, yalnızca miting yapılan bir meydan değil, insanların gündelik işleri birlikte yürüttüğü geçici bir kamusal mekâna dönüştü. Gönüllülerin malzeme taşımak, yaralılara yardım etmek ve alanı temiz tutmak için kurduğu ağlar, protestonun fiziksel sürekliliğini sağladı. [16]

Bu deneyimi romantikleştirmek çok kolay. Bir ‘ütopya’ veya ‘komün’ anlatısı, parktaki özgün dayanışmayı anlatabilir; ama hijyen, güvenlik, temsil, kaynak kullanımı ve farklı grupların birbiriyle çatışan beklentileri gibi sorunları görünmez kılabilir. Yardımlaşmanın gerçekleşmesi, herkesin kendini aynı ölçüde güvende hissettiği anlamına gelmez. Kamusal alanı yeniden kurmaya çalışan topluluk, kendi içinde de siyasi tartışmalar ve sınırlar üretir.

Parkın deneyimini önemli kılan, alışıldık siyasi katılım biçimlerinin dışında bir şey göstermesiydi. Kimi insan bir parti toplantısına hiç gitmemiş olabilir ama orada kitap sınıflandırdı, yemek dağıttı veya bir forumda konuştu. Bu pratikler kanun değiştirme garantisi vermez; fakat ‘Siyaset yalnızca sandıkta mı yapılır?’ sorusunu gündelik hayatın içine taşır. Bu deneyimin hangi kalıcı kurumlara dönüştüğü sorusunu ise sonraki yazıya bırakıyoruz.

SENDİKALAR VE MESLEK ÖRGÜTLERİ NEDEN DEVREYE GİRDİ?

Gezi’nin gençlerin spontane hareketinden ibaret olduğu anlatısı, sendika ve meslek örgütlerinin müdahalesi incelenmeden eksik kalır. Kamu Emekçileri Sendikaları Konfederasyonu (KESK), 3 Haziran’da yaptığı açıklamayla çalışma alanlarında protesto düzenleyeceğini ve daha önce ilan ettiği iş bırakma takvimini Gezi’deki polis müdahalelerine tepki olarak 4 Haziran öğle saatine çektiğini bildirdi. Bu karar, hukuki ve örgütsel çalışma hayatı taleplerini Gezi’nin genişleyişiyle ilişkilendirdi. [17]

17 Haziran’da DİSK, KESK ve çeşitli meslek örgütlerinin çağrılarıyla yeni iş bırakma ve dayanışma eylemleri gerçekleşti. Buna karşılık Memur-Sen gibi başka sendikal konfederasyonlar bu eylemleri eleştirdi; protestoların hükümete karşı siyasi istikrarsızlık yaratmak için kullanıldığını ileri sürdü. Demek ki ‘işçiler Gezi’yi destekledi’ cümlesi tüm çalışanlar veya bütün sendikal örgütler adına kurulabilecek bir hüküm değildir. Örgütlü emek dünyasının içinde de sert görüş ayrılıkları bulunuyordu. [18]

Bu ayrım tarihsel bakımdan önemlidir. Çok farklı aktörlerin katıldığı bir protestoyu, bir meslek örgütünün kararı veya bir siyasi partinin açıklamasıyla bütünüyle temsil etmek mümkün değildir. İş bırakma, meydanda bekleme, basın açıklaması ve internet üzerinden destek verme farklı katılım biçimleridir. Hareketin büyüklüğü ve meşruiyeti tartışılırken bu biçimleri tek bir sayıya veya tek bir ideolojiye dönüştürmemek gerekir.

11 HAZİRAN: MEYDAN İLE PARK AYNI YER DEĞİLDİ

11 Haziran’da polis güçleri Taksim Meydanı’na yeniden girdi. Reuters muhabirleri, meydandaki eylemcilere karşı gaz ve tazyikli su kullanıldığını, pankartların kaldırıldığını bildirdi. İstanbul Valiliği ise operasyonun Gezi Parkı’ndaki oturma eylemini sona erdirmek için yapılmadığını savunuyordu. O günün haberleri, meydan ve park arasındaki güvenlik ayrımının yetkililerce vurgulandığını; fakat sahadaki gaz ve müdahalenin çevre alanlara da yayıldığını gösteriyor. [19]

Bir gazetecinin kronolojide bu iki mekânı ayırması önemlidir. ‘11 Haziran’da Gezi Parkı tamamen boşaltıldı’ cümlesi doğru olmaz; parkın zorla boşaltılması 15 Haziran’da gerçekleşti. Aynı şekilde ‘Polis 11 Haziran’da yalnızca boş meydandaki tabelaları topladı’ denmesi de olay yerindeki çatışma ve müdahaleleri gizler. Tam tarih, tam yer ve tam eylem, politik tartışmanın sloganlarını sınamak için zorunlu ayrıntılardır. [16][19]

Meydana ve parka müdahale ayrımı, hükümetin bir yandan kamu düzenini sağlama iddiasını sürdürürken diğer yandan meşru gördüğünü söylediği çevreci taleple müzakere olasılığını açık tutmaya çalışmasıyla ilişkiliydi. Protestocular açısından ise meydandaki çatışma, parkın geleceğine ilişkin görüşmelere duyulan güveni zayıflatabiliyordu. Aynı iki sokak için iki farklı siyasi gerçeklik oluşmuştu.

15 HAZİRAN: ÇADIRLARIN KALDIRILMASI VE PARKIN BOŞALTILMASI

15 Haziran’da hükümetin projeye ilişkin referandum önerisi ve protestocuların parktan ayrılması çağrıları sürerken, parkta bulunan bazı gruplar eyleme devam etme kararı aldı. Reuters’ın aynı tarihli haberinde, hükümetin görüşme ve olası halkoylaması önerisine rağmen parkta kalanların talepler karşılanmadan ayrılmak istemediği aktarılıyordu. Bu, bütün park katılımcılarının tek ve aynı görüşte olduğu anlamına gelmez; dönemin müzakere krizini gösterir. [20]

Aynı akşam polis Gezi Parkı’na müdahale ederek çadırları ve işgali sona erdirdi. Human Rights Watch, 21 Haziran 2013 tarihli değerlendirmesinde 15 Haziran tahliyesini ve sonraki günlerde parkın polis tarafından çevrilmesini anlatıyor. Böylece 1 Haziran’dan beri süren geçici park yaşamı sona erdi. Fakat protesto biçimleri ve siyasi tartışma sona ermedi. [16]

15 Haziran’ı yalnızca ‘Hükümet kontrolü geri aldı’ veya ‘Direniş yenildi’ şeklinde kapatmak eksik olur. Birincisi, devletin kamusal mekân üzerindeki fiilî denetimiyle insanların siyasi tutumları aynı şey değildir. İkincisi, kolluğun alanı boşaltmasıyla kent projesinin hukuki durumu ayrı meselelerdir. Üçüncüsü, takip eden günlerde farklı protesto biçimleri ortaya çıktı. Bütün bu sonuçların uzun vadeli bilançosu 20. yazımızda araştırılacak.

DURAN ADAM VE MAHALLE FORUMLARI: EYLEMİN BİÇİMİ DEĞİŞİRKEN

17 Haziran’da Taksim Meydanı’nda tek başına sessizce duran bir kişinin eylemi, günlerdir süren kitle gösterilerinden farklı bir protesto biçimi olarak dikkat çekti. Bunu başkaları da tekrarladı. Kentin farklı parklarında forumlar yapılmaya başlandı: İnsanlar küçük gruplar hâlinde bir araya gelerek talepleri, yerel sorunları ve bundan sonra nasıl hareket edeceklerini tartıştı. Human Rights Watch, 21 Haziran’da yayımladığı gözlemde bu iki yeni biçimi ayrı ayrı kayda geçirdi. [16]

Böylece parkın tahliyesi, sokaktaki bütün eylemlerin aynı biçimde biteceği anlamına gelmedi. Sessizce ayakta durmak, forum yapmak veya mahalle toplantısı düzenlemek, büyük kalabalıkların sürekli Taksim’de bulunmasına ihtiyaç duymayan yöntemlerdi. Siyasi etkileri tartışmalıydı; ama protestonun sadece sayıca kalabalık olan anlarda var olduğunu ileri süren yaklaşıma karşı iyi örnekler oluşturdu.

Bu noktada hareketin sınırları da görünürleşti. Küçük gruplar arasında görüş birliğinin sürdürülmesi zor olabilir; merkezî sözcülük yoksa talepler dağılabilir; bazı katılımcılar işine veya okuluna geri dönebilir. Bu sonuçlar her hareket için otomatik değildir. Ama Gezi’nin ilk iki haftasındaki yoğun meydan varlığıyla daha sonraki yerel ve dağınık protestoların aynı örgütlenme biçimi olmadığını belirtmek gerekir.

MAHKEME KARARLARI: PARKIN HUKUKİ DURUMU TEK BİR GÜNDE ÇÖZÜLMEDİ

Gezi günlerinde idari yargı süreçleri de devam ediyordu. 31 Mayıs 2013’te Anadolu Ajansı, İstanbul 6. İdare Mahkemesinin Topçu Kışlası Projesiyle ilgili davada Bakanlığın savunması alınana kadar geçici yürütmeyi durdurma kararı verdiğini duyurdu. Bu karar, projenin bütün boyutlarıyla kesin biçimde iptal edildiği anlamına gelmiyordu. İhtilafın yargıya taşınmış ve yargısal denetime konu olmuş olduğunu gösteriyordu. [3]

3 Temmuz’da kamuoyuna yansıyan bir başka karar, İstanbul 1. İdare Mahkemesinin plan değişikliklerini 6 Haziran tarihli kararla iptal ettiğini ortaya koydu; gerekçede planlama ve koruma kurallarıyla ilgili sorunlar tartışılıyordu. Buna karşılık 22 Temmuz’da, başka bir hukuki dosyadaki yürütmeyi durdurma kararının Bölge İdare Mahkemesince kaldırıldığı haberi yayımlandı. Farklı davaların, farklı işlemlerin ve geçici-kesin kararların birbirine karıştırılması, tarihin sonradan yanlış anlatılmasına yol açabilir. [21]

Bu yüzden ‘Mahkeme Gezi’de ilk gün her şeyi iptal etmişti’ veya ‘Mahkeme sürecin tamamında hiçbir itirazı haklı bulmadı’ gibi cümleler kurulamaz. Hangi dosya, hangi işlem, hangi tarihte ve hangi aşamada? Dergimizin 16. yazısında hukuki hükmün kanıtla ve maddeyle ayrılması gerektiğini söylemiştik. Gezi de kent planlamasında bu yöntemin neden gerekli olduğunu gösteriyor.

ŞİDDETİN İKİ ANLATI ARASINDA KAYBOLMASI

Gezi sırasında polis müdahaleleri, yaralanmalar, gözaltılar ve hayatını kaybeden insanlar olduğu gibi bazı noktalarda taş atma, barikat kurma, mülke zarar verme ve güvenlik görevlilerine yönelik saldırılar da yaşandı. Olayların hepsini yalnızca ‘barışçıl piknik’ veya yalnızca ‘şiddetli kalkışma’ olarak nitelemek, farklı kişilerin farklı fiillerini birbirine karıştırır. Uluslararası Af Örgütünün Ekim 2013 raporu, barışçıl gösterilere yönelik gereksiz ve aşırı güç kullanımını ayrıntılı biçimde belgeledi; bu, her müdahale olayının aynı koşullarda gerçekleştiği anlamına gelmez. [4]

Bir esnafın kırılan camı ve bir öğrencinin ağır yaralanması aynı tür zarar değildir; ancak ikisi de olgusal olarak araştırılması gereken mağduriyetlerdir. Somut mülkiyet suçlarını veya saldırıları küçümsemek yanlıştır; ama bunları delil olmadan bütün göstericilere yüklemek de yanlıştır. Devletin güç kullanması, sıradan göstericinin bir cam kırmasıyla aynı hukuki konumda değildir: Kolluğun meşru amaç, zorunluluk ve orantılılık yükümlülükleri ayrıca incelenmelidir.

Ekim 2013 raporunda Uluslararası Af Örgütü 8.000’den fazla yaralanmanın bildirildiğini ve en az üç protestocunun ölümünün polisin hukuka aykırı güç kullanımıyla ilişkilendirildiğini aktarıyordu. Bu rakamlar raporun yayımlandığı tarihteki kapsam ve değerlendirmeye aittir; Gezi olaylarıyla ilgili bütün ölüm ve yaralanmaların nihai, tek ve tartışmasız bilançosu değildir. Sonraki soruşturmalar, tazminatlar ve mahkeme kararlarıyla ilgili ayrıntılar 20. yazının ana konusu olacak. [4]

KİMİN SESİ DUYULDU, KİMİN SESİ DIŞARIDA KALDI?

Gezi’nin siyasi olarak güçlü olan yanlarından biri, birbirinden farklı çevreleri buluşturmasıydı. Bunun karşısında bir sınırlılığı da vardı: Parkta bulunmayanların, eyleme karşı çıkanların, hükümete oy verenlerin, çalışmak için sokakları kullanmak zorunda olanların ve çevredeki küçük işletmelerin deneyimleri bütün haberlerde eşit görünür olmadı. Bir toplumsal hareketin gerçek büyüklüğünü ölçmek için ona destek verenlerin sesini duymak kadar, katılmayanların gerekçelerini de araştırmak gerekir.

Hükümet, demokratik meşruiyetini seçimlerden aldığını savunurken eylemcilerin bir bölümünün yıkıcı gruplar tarafından yönlendirildiğini ileri sürüyordu. Hareket içindeki farklı gruplar ise yalnızca seçimle gelen yetkinin yurttaşların kamusal itirazını ortadan kaldırmadığını savunuyordu. Çatışma, bir tarafın bütün vatandaşları temsil ettiği veya diğer tarafın bütün muhalefet adına konuştuğu varsayılarak çözülemez. Anketler, seçim sonuçları ve olay yeri tanıklıkları farklı ölçekte kanıtlar sunar.

Bu nedenle ‘Türkiye sokağa çıktı’ sözü tarihsel bir mecaz olarak etkili olabilir; ama bütün Türkiye’nin aynı amaçla sokağa çıktığı anlamına gelmez. Ülkede gösterilere katılanlar, onlara destek verip evinde kalanlar, kayıtsız kalanlar, şiddetten korkanlar, hükümet yanlısı mitinglere gidenler ve siyasi kaygıları farklı olan yurttaşlar vardı. Bir gazetecinin ülkeyi anlatırken bir meydandan bütün nüfus adına konuşmaması gerekir.

GEZİ’Yİ BİR ÜLKE MESELESİNE DÖNÜŞTÜREN ALTI EŞİK

Birinci eşik, kamusal mekânın kullanımına ilişkin kararın tartışılmasıydı. Kentin merkezindeki bir parkın geleceğine yalnızca idarenin değil o alanı kullanan yurttaşların da söz söyleme hakkı bulunduğu savunuldu. İkinci eşik polis müdahalesiydi: Ağaçları koruma talebi, gösteri hakkı ve güvenlik güçlerinin hesap verebilirliği sorununa dönüştü. Üçüncü eşik iletişim ağlarıydı: Geleneksel medya ile sosyal medya arasındaki görünürlük farkları eylemi başka kentlere taşıyan haber akışını etkiledi.

Dördüncü eşik toplumsal çeşitlilikti: Daha önce birbiriyle az ilişki kurmuş gruplar aynı mekânda görünür hâle geldi. Beşinci eşik siyasal temsil çatışmasıydı: Hükümet sandık yetkisini vurgularken göstericiler yurttaşın seçimler arasında da söz hakkı olması gerektiğini ileri sürdü. Altıncı eşik ise ulusal ölçeğe yayılmaydı: Çatışma, İstanbul’daki inşaat projesine dair bir anlaşmazlıktan ülkenin yönetilme biçimi üzerine geniş bir tartışmaya dönüştü.

Bu altı eşik tek bir sıra içinde, herkes için aynı şekilde işlemedi. Kimileri baştan kentsel hak için oradaydı; kimileri polis şiddetini gördükten sonra katıldı; kimileri başbakanın üslubunu belirleyici saydı; kimileri yalnızca dayanışma göstermek istedi. Dolayısıyla ‘Gezi neden oldu?’ sorusunun cevabı tek nedenli bir zincir değil, birbirini besleyen birden çok toplumsal mekanizmadır. Kapsamlı bir tarih çalışması, farklı gerekçeleri birleştiren ama onları tekleştirmeyen bir anlatı kurmalıdır.

GAZETECİNİN GEZİ KRONOLOJİSİ: SEKİZ TARİH, SEKİZ AYRI OLAY

27 Mayıs 2013: Park kenarında çalışma ve ilk nöbetler. 28 Mayıs: Sırrı Süreyya Önder’in iş makinelerinin önüne çıkarak müdahalesi, oturma eyleminin sürmesi. 30–31 Mayıs: Polisin parkı zorla boşaltma girişimleri ve Taksim çevresindeki sert müdahaleler. 1 Haziran: Polis çekilmesi ve park ile meydanda protestocu varlığının genişlemesi. 3–5 Haziran: Taksim Dayanışması taleplerinin açıklanması ve hükümet temsilcisiyle görüşme. 11 Haziran: Polisin Taksim Meydanı’na müdahalesi. 15 Haziran: Parkın zorla boşaltılması. 17 Haziran ve sonrası: Duran Adam eylemi ve mahalle forumlarının görünür olması. [1][13][16][19]

Bir kronoloji olayları seçer; kendi başına bütün nedenleri açıklamaz. Örneğin 31 Mayıs müdahalesini yazmadan polis şiddetinin katılım üzerindeki etkisini anlayamayız. Fakat 2011’den beri süren kentsel itirazları, 2013’ün daha geniş siyasi atmosferini ve katılımcıların farklı toplumsal konumlarını görmezden gelirsek 31 Mayıs’ı da tek başına mucizevi bir başlangıç gibi yorumlarız. Kronoloji bize ‘Ne zaman?’ sorusunun cevabını verir; ‘Neden?’ sorusu ayrıca çalışılmalıdır.

SONUÇ: PARK KÜÇÜK DEĞİLDİ, ONU KÜÇÜK SANDIK

Gezi’nin bir parkla başlayıp ülke meselesi olmasının nedeni, bir sabah bütün yurttaşların aynı dünya görüşünde birleşmesi değildi. Parkın yeşil alan niteliği, kamusal karar süreçleri, güvenlik güçlerinin müdahalesi, siyasi liderlerin açıklamaları, örgütlü ve örgütsüz katılımcıların ilişkileri ve haberleşme ağları birbirine eklenmişti. Kimi insan ağacı, kimi toplantı özgürlüğünü, kimi demokratik katılımı, kimi gündelik hayatına müdahale edildiğini düşündüğü kararları protesto ediyordu. Ortak mekân bu farklı anlamları geçici olarak aynı çatı altında topladı.

Parkın korunması talebi gerçekti; fakat hareketin büyüdüğü her gün, parka farklı bir siyasi anlam eklendi. Hükümetin seçilmiş olması gerçekti; fakat seçim, yurttaşın kent ve haklar hakkında soru sorma hakkını ortadan kaldırmıyordu. Bazı kişilerin şiddete başvurması gerçekti; fakat bütün katılımcıların aynı fiili işlediği iddia edilemezdi. Polisin kamu düzenini koruma görevi gerçekti; fakat kullanılan gücün gerekliliği ve orantılılığı ayrıca denetlenmeliydi. Bu dört cümlenin birlikte kurulması, Gezi’yi slogan değil tarih olarak ele almanın başlangıcıdır.

Şimdi daha güç soruya geçiyoruz: Bu hareket geriye ne bıraktı? Parkın kentsel ve hukuki durumu, siyasal hafıza, örgütlenmeler, hükümet politikaları, yargı süreçleri, kayıplar, kazanımlar ve toplumun birbirine bakışı sonraki yıllarda nasıl değişti? Gezi’nin anlamını yalnızca 15 Haziran’ın gaz bulutuyla veya 1 Haziran’ın coşkusuyla ölçemeyiz. Tarihin son sayfası meydan boşaltılınca yazılmadı.

Bir sonraki yazı: GEZİ’NİN ARDINDA KALAN TÜRKİYE — 2013’ten sonraki siyasi, hukuki, kültürel ve toplumsal sonuçlar; kazanımlar, bedeller, davalar ve Gezi’nin hafızası.

KAYNAKLAR VE İLERİ OKUMA

[1] Human Rights Watch, “Turkey: End Police Violence at Protests”, 1 Haziran 2013; 27–31 Mayıs günleri, Sırrı Süreyya Önder’in müdahalesi, polis baskınları ve tanıklıklar: https://www.hrw.org/news/2013/06/01/turkey-end-police-violence-protests

[2] Anadolu Ajansı, “Chronology of Gezi Park protests”, 4 Haziran 2013; Taksim Yayalaştırma Projesi ve 2012 kararlarının dönemin resmî anlatımı: https://www.aa.com.tr/en/turkey/chronology-of-gezi-park-protests/240590

[3] Anadolu Ajansı, “Topçu Kışlasında yürütmeyi durdurma kararı”, 31 Mayıs 2013; İstanbul 6. İdare Mahkemesinin geçici kararı: https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/topcu-kislasinda-yurutmeyi-durdurma-karari/241169

[4] Amnesty International, “Turkey: Gezi Park protests: Brutal denial of the right to peaceful assembly in Turkey”, 2 Ekim 2013, EUR 44/022/2013; müdahaleler, yaralanmalar, gözaltılar, araştırma yöntemi ve hukuki değerlendirme: https://www.amnesty.org/en/documents/eur44/022/2013/en/

[5] KONDA, “Gezi Parkı Araştırması: Kimler, neden oradalar ve ne istiyorlar?”, 6–7 Haziran 2013, 4.411 kişiyle yüz yüze saha çalışması; örneklemin sınırları ve katılımcı gerekçeleri: https://konda.com.tr/uploads/konda-geziparkiarastirmasi-9cb980872b9dbfa0f702acd0ed03f0e7e5a2e8681bf4d1e25614ab9f7bcc16f0.pdf

[6] Mine Eder ve Özlem Öz, “Spatialities of contentious politics: The case of Istanbul’s Beşiktaş neighborhood, çArşı football fandom and Gezi”, Political Geography, 2017; 1 Haziran polis çekilmesi ve mekânsal/sosyal ilişkiler: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0962629816301068

[7] Human Rights Watch, World Report 2014, “Turkey”, 2013 olaylarına ilişkin değerlendirme; Mayıs sonundan ülke çapına yayılan gösteriler: https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/turkey

[8] Mine Eder ve Özlem Öz, aynı araştırma; çArşı’nın mahalle ilişkileri ve siyasallaşması; ayrıca İstanbul Bilgi Üniversitesi açık arşivindeki futbol taraftarlığı araştırması: https://openaccess.bilgi.edu.tr/items/2c297598-34bf-4a0a-b15c-46dd227cde12

[9] “Rejecting the Legacy, Restoring the Honor: The Anti-Capitalist Muslims in Turkey”, Religions 11(11), 2020; Antikapitalist Müslümanlar ve Gezi’de farklı siyasi/dinî konumların ilişkileri: https://www.mdpi.com/2077-1444/11/11/621

[10] “Sexuality politics on the football field: queering the field in Turkey”, New Perspectives on Turkey; feminist ve LGBTİ+ aktivistlerle taraftar grupları arasındaki ilişkiler: https://www.cambridge.org/core/journals/new-perspectives-on-turkey/article/sexuality-politics-on-the-football-field-queering-the-field-in-turkey/242347A4E6A7F266F8DC184B6CF07920

[11] Anadolu Ajansı, “Turkish PM sets apart environmental protestors from extremists”, 6 Haziran 2013 ve “Turkish PM urges protesters to see big picture”, 11 Haziran 2013; Erdoğan’ın dönemin değerlendirmeleri: https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkish-pm-sets-apart-environmental-protestors-from-extremists/240057 ; https://www.aa.com.tr/en/archive/turkish-pm-urges-protesters-to-see-big-picture/239194

[12] Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, Ahmet Davutoğlu’nun Haziran 2013’te The Guardian’da yayımlanan yazısının resmî kaydı; hükümetin düzen, demokrasi ve müzakere gerekçeleri: https://www.mfa.gov.tr/article-by-h_e_mr_-ahmet-davutoglu_-the-minister-of-foreign-affairs-of-turkey-published-in-guardian_-june–2013.en.mfa

[13] bianet, “Taksim Dayanışması Taleplerini Açıkladı”, 3 Haziran 2013 ve “Gezi Parkı’nda Yapılaşma İstemiyoruz”, 5 Haziran 2013; platformun yazılı talepleri ve Arınç görüşmesi: https://bianet.org/haber/taksim-dayanismasi-taleplerini-acikladi-147189 ; https://bianet.org/haber/gezi-parki-nda-yapilasma-istemiyoruz-147255

[14] Taksim Dayanışması açıklaması, 12 Haziran 2013; görüşme heyeti ve tekrarlanan taleplerin dönemin metni: https://www.turizmnews.com/taksim-dayanismasi-ndan-yeni-basin-aciklamasi/2117/

[15] NYU Center for Social Media, AI, and Politics, “A Breakout Role for Twitter? The Role of Social Media in the Turkish Protests”, 1 Temmuz 2013; 22 milyon tweet üzerinden ağ ve katılım analizi: https://csmapnyu.org/research/reports-analysis/a-breakout-role-for-twitter-the-role-of-social-media-in-the-turkish-protests

[16] Human Rights Watch, “The Turkish Protests – Still Standing”, 21 Haziran 2013; 15 Haziran tahliyesi, Duran Adam ve mahalle forumları: https://www.hrw.org/news/2013/06/21/turkish-protests-still-standing

[17] Anadolu Ajansı, “KESK protests Taksim Gezi Park incidents with 2-day strike”, 4 Haziran 2013; KESK’in iş bırakma kararı ve açıklamaları: https://www.aa.com.tr/en/turkey/kesk-protests-taksim-gezi-park-incidents-with-2-day-strike/240519

[18] Anadolu Ajansı, “Turkish trade unions call strike in support of Taksim protests”, 17 Haziran 2013; sendika ve meslek örgütlerinin farklı tutumları: https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkish-trade-unions-call-strike-in-support-of-taksim-protests/237946

[19] Reuters / The Indian Express, “Turkey Protests: Turkish riot police enters Taksim square, clash with protesters”, 11 Haziran 2013; meydan müdahalesi ve parkla ilgili resmî açıklama: https://indianexpress.com/article/news-archive/print/turkey-protests-turkish-riot-police-enters-taksim-square-clash-with-protesters/

[20] Reuters, “Protesters refuse to leave Istanbul park despite PM’s pledge”, 15 Haziran 2013; hükümetin önerileri ve parkta kalma kararı: https://www.nhregister.com/connecticut/article/Protesters-refuse-to-leave-Istanbul-park-despite-11429886.php

[21] Sözcü, “Topçu Kışlası projesine iptal!”, 3 Temmuz 2013; plan değişiklikleri hakkında 6 Haziran tarihli kararın metni. Anadolu Ajansı, “Topçu Kışlası Projesi’nde yeni karar”, 22 Temmuz 2013; ayrı dosyadaki yürütmeyi durdurma kararının kaldırılması: https://www.sozcu.com.tr/topcu-kislasi-projesine-iptal-wp327862 ; https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/topcu-kislasi-projesinde-yeni-karar/230739

EDİTORYAL NOT

Bu yazı 27 Mayıs–Haziran 2013 kronolojisi ve olayların genişleme mekanizmasıyla sınırlıdır. Gezi’nin 2013 sonrası siyasi ve yargısal sonuçları 20. yazıya bırakılmıştır. Kaynak türleri ayrılmıştır: KONDA araştırması yalnızca 6–7 Haziran’da parkta bulunan örneklemi temsil eder; hükümet açıklamaları hükümetin iddiaları, Taksim Dayanışması bildirileri platformun talepleri, hak örgütlerinin raporları ise kendi gözlem ve doğrulama yöntemleriyle ortaya koydukları bulgulardır. Bazı göstericilerin işlediği suçlar bütün katılımcılara atfedilmemiş, güvenlik görevlilerinin bütün davranışları da tek bir hükümle tanımlanmamıştır. 11 Haziran Taksim Meydanı müdahalesi ile 15 Haziran Gezi Parkı tahliyesi ayrılmış; farklı dosyalardaki mahkeme kararları tek bir nihai karar gibi sunulmamıştır. Yaralanma ve can kaybı kayıtlarının zaman aralığı açıkça belirtilmiş; güncel bilanço diye kullanılmamıştır.