Satranç, çocukların gelişiminin uluslararası bir ölçüyle takip edilebildiği ender alanlardan biri. FIDE’nin bütün dünyada kullandığı Elo rating sistemi, oyuncunun rakiplerine karşı gösterdiği performansı sayısal olarak izliyor. Böylece çocuk bugün bulunduğu seviyeyi görebiliyor, aylar ve yıllar içinde ne kadar ilerlediğini aynı uluslararası cetvel üzerinde takip edebiliyor.
Satrançta “Elo” adı verilen sayı, Macar asıllı Amerikalı fizikçi ve satranç oyuncusu Arpad Elo’nun geliştirdiği rating sisteminden geliyor. Dünya Satranç Federasyonu FIDE sistemi 1970 yılında resmen benimsedi; ilk resmi FIDE rating listesi 1971’de yayımlandı. Bugün aynı sistem dünyanın dört bir yanındaki oyuncuların satranç performansını karşılaştırmak ve zaman içindeki gelişimini izlemek için kullanılıyor. FIDE’nin kendi tanımıyla rating sistemi, oyuncuların sonuçlarını rakiplerinin gücüyle birlikte değerlendirerek mümkün olan en iyi istatistiksel ölçümü üretmeyi amaçlıyor.
Sistemin en güzel tarafı, yalnızca “kaç maç kazandı?” sorusuna bakmaması. Çocuğun kiminle oynadığı da hesaba katılıyor. Örneğin ratingi kendisinden 200 puan daha yüksek bir oyuncuyla karşılaşan çocuğun beklenen skoru yaklaşık yüzde 24. Yüksek ratingli oyuncunun beklenen skoru ise yaklaşık yüzde 76. Çocuk böyle güçlü bir rakibe karşı beklenenden daha iyi bir sonuç aldığında sistem bunu daha değerli bir performans olarak görüyor. FIDE’nin rating tablosunda yaklaşık 200 puanlık farkın karşılığı tam olarak bu olasılıklar.
Bu nedenle Elo, çocuğun yalnızca kazandığı oyunların sayısını değil, oynadığı rakiplerin seviyesini ve onlara karşı ortaya koyduğu performansı birlikte değerlendiriyor. Bir çocuk kendi seviyesindeki rakiplerle başarılı oldukça yükseliyor; daha güçlü rakiplere karşı iyi sonuçlar aldığında gelişimi ratingine daha hızlı yansıyor. Böylece birkaç turnuvalık tesadüfi bir sonuçtan çok, zaman içinde oluşan bir performans çizgisi ortaya çıkıyor.
Çocuklar açısından sistemin bir başka önemli özelliği de gelişime hızlı cevap verecek biçimde düzenlenmiş olması. Güncel FIDE kurallarında, oyuncular 18 yaşına girdikleri yılın sonuna kadar ve ratingleri 2300’ün altında olduğu sürece daha yüksek bir gelişim katsayısıyla değerlendiriliyor. Bunun anlamı şu: Genç bir oyuncunun oyun gücündeki değişim, ratingine daha hızlı yansıyabiliyor. Sistem, gelişimin hızlı olabildiği çocukluk ve gençlik dönemine daha duyarlı çalışıyor.
Uluslararası takip, FIDE tarafından ratinge alınan resmi turnuvalarla başlıyor. Bir oyuncunun ilk FIDE ratinginin yayımlanabilmesi için rating sahibi rakiplere karşı en az beş geçerli oyunluk sonuç oluşturması gerekiyor. Bu oyunların aynı turnuvada oynanması şart değil; sonuçlar 26 aya kadar uzanan ardışık rating dönemlerinde birleştirilebiliyor. Güncel FIDE sisteminde yayımlanan ilk ratingin en az 1400 olması gerekiyor. Rating listeleri ise her ayın ilk günü yeni sonuçlarla güncelleniyor.
Bu, anne baba açısından son derece kullanışlı bir olanak yaratıyor. Çocuğun birkaç ay önceki ratingiyle bugünkü ratingini karşılaştırmak, hangi seviyedeki oyuncularla mücadele etmeye başladığını görmek ve gelişimin hangi dönemlerde hızlandığını izlemek mümkün oluyor. Üstelik bu ölçü yalnızca bulunduğu kulüpte ya da şehirde geçerli değil; FIDE sistemine kayıtlı oyuncular aynı uluslararası rating ölçeğinde yer alıyor.
Satrançta standart, hızlı ve yıldırım oyunları için ayrı ratinglerin tutulması da gelişimi daha ayrıntılı görmeyi sağlıyor. Bir çocuk uzun düşünme süreli klasik satrançta başka, hızlı oyunlarda başka bir gelişim çizgisi gösterebilir. Böylece öğretmen, anne baba ve oyuncu yalnızca tek bir “iyi oynuyor” değerlendirmesine bağlı kalmadan farklı oyun biçimlerindeki performansı da izleyebilir.
Elo’nun çocuk gelişimi açısından en değerli tarafı belki de hedefi somutlaştırmasıdır. Bir çocuk “daha iyi olmak” gibi belirsiz bir amaç yerine kendi geçmiş performansıyla karşılaştırılabilir bir gelişim çizgisi görebilir. Bugün 1450 seviyesinde oynayan bir çocuk zaman içinde 1500’e, ardından 1600’e ilerlediğinde bunun arkasında yüzlerce oyun, yeni öğrendiği fikirler, daha güçlü rakiplerle karşılaşmalar ve giderek olgunlaşan bir oyun anlayışı vardır.
Bu yüzden Elo’yu bir yarış sıralamasından çok bir yol haritası olarak görmek daha anlamlıdır. Sayı, çocuğun zekâsını ya da kişiliğini ölçmez; satrançtaki güncel oyun gücünün uluslararası sistem içindeki karşılığını gösterir. Birkaç ay sonra aynı cetvele yeniden bakıldığında çocuğun nereden nereye geldiği görülebilir.
ELO’YU NASIL OKUYACAĞIZ?
Uluslararası bir ölçü: FIDE Elo sistemi 1970’ten beri dünya çapında kullanılıyor.
Rakibin gücü hesaba katılır: Yaklaşık 200 Elo daha güçlü bir rakibin beklenen skoru yüzde 76, düşük ratingli oyuncunun ise yüzde 24’tür.
Her ay güncellenir: FIDE yeni sonuçları aylık rating listelerine işler.
Çocukların gelişimine duyarlıdır: 18 yaş yılının sonuna kadar, rating 2300’ün altındaysa sistem genç oyuncuların yeni performanslarını daha hızlı yansıtan gelişim katsayısını kullanır.
İlk uluslararası rating: En az beş ratingli rakibe karşı geçerli sonuçla oluşabilir ve güncel FIDE listesinde yayımlanabilmesi için en az 1400 olmalıdır.