COĞRAFYA HARİTASI — Ninkasi’nin dinsel izleriyle ilişkilendirilen Şuruppak, Umma ve Nippur ile erken bira kayıtlarının bulunduğu Uruk gibi antik kentlerin yaklaşık konumları. Ninkasi için tek ve tartışmasız bir başkent belirlenemiyor. Haritadaki nehirler ve kıyılar modern coğrafi referanstır; MÖ üçüncü ve ikinci binyıllarda su yolları değişiyordu.
Tanrıçayla tanışma: Bir kabın içindeki kutsallık
Gün batarken bir Sümer kentinde toplanan insanların büyük bir kaptan uzun kamışlarla içecek aldığını düşünelim. Yanlarında ambarları, ekmek fırınlarını, tahıl taşıyan işçileri ve tapınak görevlilerini görebiliriz. Bu sahnenin bütünüyle hayal ürünü olmadığını MÖ 2600–2350 dönemine tarihlenen bir silindir mühürdeki şölen tasvirinden biliyoruz: karşılıklı oturan iki kişi, aralarındaki kaptan içme kamışlarıyla sıvı içiyor. Metindeki sahneyi aynen gösterdiği veya kaptaki sıvının kimyasal olarak kesin biçimde bira olduğu söylenemez; ancak mühür, Mezopotamya’daki ortak içme kültürünün arkeolojik bakımdan tanınabilir bir örneği. Böyle bir dünyanın içeceğine, yalnızca keyif verdiği için değil, üretimden paylaşıma kadar insanların hayatında oynadığı rol nedeniyle kutsal anlamlar yüklenmesi şaşırtıcı değil. Bu anlamın güçlü simgelerinden biri Ninkasi’ydi. [3]
Sümerce Ninkasi adıyla tanıdığımız tanrıça, bira üretimi ve bira ile ilişkilendirilen ilahi figürdür. Ne var ki onu Sümer panteonunun bütün şehirler üzerinde egemen baş tanrıçası gibi göstermek yanlış olur: Enlil, İnanna veya Enki düzeyinde bir siyasi-kozmos hükümdarı değil, gündelik yaşamdaki son derece önemli bir faaliyetle özdeşleşmiş daha özel bir tanrısal güçtü. Onun değerini büyüklük sıralamasından değil, insanların yaşamına temas ettiği alanın genişliğinden anlamak gerekir. Eski Mezopotamya’nın yazılı belgelerinde bira, ürün türleri, malzeme miktarları, dağıtım listeleri ve adaklarla birlikte karşımıza çıkar; Ninkasi ise bu son derece maddi üretimin kutsal karşılığıdır. [1] [2] [4]
Kimlik kartı: Adı, ailesi ve kutsal görevleri
Ninkasi’nin adı genellikle ‘ağzı dolduran hanım’ veya ‘ağzın hanımı’ gibi açıklamalarla ilişkilendirilir; bu etimolojik yorumların kesinliği konusunda ihtiyatlı olmak gerekir. Ninkasi İlahisi’nde babası, tatlı sular ve bilgelikle ilişkili Enki; annesi ise Ninti olarak verilir, tanrıçanın akan suyun yanında doğduğu ve Ninhursag tarafından özenle yetiştirildiği anlatılır. Fakat Sümer mitlerinin soyağaçları tek bir metne kilitlenmiş değildir. Enki ile Ninhursag’ın hikâyesinde Ninkasi, Enki’yi iyileştirmek için ortaya çıkan ilahi varlıklar arasında sayılır; o anlatıda Ninti’nin konumu ilahidekinden farklılaşabilir. Dolayısıyla dosyamızdaki aile bilgisi, tek ve değişmez bir soy kaydı değil, ayrı anlatı geleneklerinin işaret ettiği bir dinsel ilişki ağı olarak okunmalı. [1] [9]
Tanrıçanın başlıca özelliklerini ‘bira, mayalama, besleyici tahıl içecekleri, keyif, sofra ve sunu’ başlıklarında toplamak mümkün olsa da bunların hepsinin her dönemde aynı derecede merkezî olduğu kanıtlanmış değil. İlahide tanrıça bir kapak görselindeki gibi tacını takıp tahtında oturmaz; tahılı düzenler, karışımı hazırlar, geniş ocakta bappir denen ürünü işler, filizlendirilmiş malzemeyle uğraşır, mayalanma kapları ve süzme işlemiyle ilişkilendirilir. Kendi alanının ustası olarak tasvir edilmesi önemli: burada kutsallık, yalnızca ortaya çıkan içeceğin içilmesinde değil, bir zanaatin neredeyse bütün aşamalarında bulunur. [1]
Ninkasi ne zaman ortaya çıktı?
Bira üretiminin başlangıcını Ninkasi’nin doğumuyla aynı tarihe yerleştiremiyoruz. Bira yapımı Sümerlerden daha eski olabilir; ancak bir içeceğin arkeolojik olarak tanınması, onun hangi tanrıya adandığını da göstermez. Uruk’tan günümüze ulaşan MÖ 3200–3000 dolaylarındaki erken idari tabletlerde bira türlerinin ve dağıtımının kaydedildiğini biliyoruz. Buna karşılık Ninkasi İlahisi’nin elimizdeki nüshaları Eski Babil dönemine, yaklaşık MÖ 1800’e tarihleniyor. Aradaki yaklaşık on dört yüzyılı yok sayarak, ilahinin yazıldığı tarihin biranın icat edildiği ya da tanrıçanın ilk kez ortaya çıktığı an olduğunu iddia edemeyiz. Araştırmacı Peter Damerow bu ayrımı özellikle vurguluyor: üçüncü binyılın çivi yazılı ekonomik belgeleri ve daha geç tarihlerde çoğaltılmış dinî edebiyat iki farklı kanıt grubudur. [2]
Erken Hanedan döneminden başlayarak bazı tanrı listeleri ve adak kayıtları Ninkasi kültünün Mezopotamya’da bilindiğine işaret eder; Şuruppak, daha sonraki Umma ve Nippur gelenekleri bu bağlantının araştırıldığı merkezler arasındadır. Bununla birlikte Ninkasi’yi kesin biçimde ‘Şuruppak’ın kurucu tanrıçası’ diye tanımlamak desteklenmez. Yazıtlarda veya ilahide bir kentten söz edilmesi de her zaman o kentin tapınağının arkeolojik olarak bulunduğu anlamına gelmez. Bu nedenle giriş haritamız bir kutsal başkent işaretlemekten çok, farklı dönemlerde tanrıçanın adının ve bira kültürünün izlerini takip ettiğimiz coğrafyayı gösterir. [1] [2]
İnsanlar neden biranın tanrıçasına ihtiyaç duydu?
Biranın eski Mezopotamya’daki önemini anlamak için günümüz meyhanelerini değil, tahıl ekonomisini düşünmek gerekiyor. Arpanın yetiştirilmesi, toplanması, taşınması ve işlenmesi farklı ürünleri ortaya çıkarıyordu; ekmek ve tahıl lapaları kadar mayalanmış içecekler de bu zincirin parçasıydı. Bira, saray ve tapınak ekonomilerinde miktarı kaydedilen bir üründü. Oxford University Press’in 2024’te yayımladığı Tate Paulette araştırması, erken Uruk belgelerinin çeşitli bira türleriyle üretim ve dağıtıma dair bilgiler taşıdığını, daha sonraki kanıtlarınsa evleri, tavernaları, tapınakları ve mezarları aynı içecek etrafında buluşturduğunu gösteriyor. Dolayısıyla Ninkasi’nin kutsallığını doğuran neden konusunda kesin bir metnimiz olmasa da biranın hayatın çok sayıda alanına yayılması, ona ayrı bir tanrısal kimlik atfedilmesini açıklayan güçlü bir tarihsel bağlam sunuyor. [4] [5]
Ancak kolay bir genellemeye düşmemek gerekir: ‘Antik çağda su hep kirliydi, herkes bu yüzden yalnızca bira içiyordu’ söylemini doğrudan kanıtlanmış gerçek sayamayız. Mezopotamya’da su kaynaklarının kalitesi yere ve zamana göre değişti; insanlar da farklı içecekler ve yiyecekler tüketiyordu. Üstelik eski bira çeşitlerinin alkol oranını tek bir sayıyla vermek mümkün değil. Biranın beslenmeye katkısı, toplumsal buluşmalardaki rolü, ödeme ve sunu sisteminde bulunması aynı anda doğru olabilir; bunlardan biri diğer bütün işlevleri açıklamaya yetmez. Ninkasi’nin cazibesi de burada: sarhoşluğun tanrıçasından fazlasıdır, ama modern bir beslenme politikasının temsilcisi de değildir. [2] [4]
Bir ilahinin içinde saklanan üretim dünyası
Ninkasi İlahisi insanı bir antik bira imalathanesinin içine sokar. Tanrıça önce bir çukurda hamur ve bappir denen bira malzemesiyle uğraşırken anlatılır; sonra büyük fırından ve kabuğu ayrılmış tahıl yığınlarından söz edilir. Filizlenmiş tahılın suyla buluşturulması, bir kapta bekletilmesi, pişirilmiş karışımın büyük saz hasırları üzerine serilmesi, mayalanmayla ilgili kapların üst üste yerleştirilmesi ve süzülmüş içeceğin toplanması birbirini izler. İlahinin sonundaki görüntü özellikle kuvvetlidir: akan bira, Dicle ile Fırat’ın kabaran sularına benzetilir. Bu benzetme Ninkasi’yi sadece bir içecek ustası değil, nehirler ve tahıl dünyasıyla bağlantılı bir bereket figürü olarak okumamızı sağlar. [1]
Ne var ki burada ‘tarif’ kelimesine dikkat etmek gerekiyor. Şiir, bugünkü bir bira üreticisinin uygulayabileceği kesin sıcaklık, süre, miktar veya mikrobiyolojik işlemler listesi sunmuyor. ‘Bappir’ geleneksel olarak ‘bira ekmeği’ diye çevrilse de bunun doğrudan yenilebilir bir ekmek gibi anlaşılmasının yanıltıcı olabileceğini Damerow açıkça gösteriyor. Hangi malzemenin nasıl filizlendirildiği, karışımın gerçek yapısı ve kullanılan teknik terimlerin karşılıkları araştırma konusu olmaya devam ediyor. Bu yüzden ilahiyi dünyanın eksiksiz biçimde tekrarlanabilir ilk bira reçetesi diye pazarlamak bilimsel kesinliği aşar; ancak bira üretimini anlatan en değerli erken şiirsel belgelerden biri olduğunu söylemek rahatlıkla mümkün. [1] [2] [6]
Üç bin yılın ötesinden gelen bira çeşitleri
Sümer bira kültürünün tek bir renkten ve tek bir lezzetten oluşmadığını yazılı kayıtlar ortaya koyuyor. MÖ dördüncü binyılın sonlarına tarihlenen erken Uruk tabletlerinde araştırmacılar dokuz ayrı bira işareti veya türü ayırt etmiş durumda; bunların doğrudan bugün kullandığımız ‘lager’, ‘ale’ veya benzeri kategorilerin karşılığı olduğunu söylemek mümkün değil. Daha sonraki Lagaş belgelerinde koyu, kırmızı, süzülmüş ve başka biçimlerde tanımlanmış içeceklerle karşılaşıyoruz; kimi çevirilerde ‘altın renkli’ gibi görülen terimlerin anlamı bile tartışmalı olabilir. Bu belgeler aynı zamanda arpa, farklı tahıl ürünleri ve bappir gibi malzemelerin hesabını tutuyor. İçecek teknolojisi değiştikçe adı aynı kalan bir ürünün içeriğinin de sabit kaldığını varsayamayız. [2] [5]
Bu çeşitlilik tarihe ilişkin bir başka yanlışı da düzeltiyor: eski Mezopotamya birasını bugünün köpüklü, şerbetçiotlu ve cam şişedeki birası gibi hayal etmek doğru değil. Şerbetçiotu aroması modern Avrupa bira tarihinin bazı dönemlerinde önem kazandı; onu Sümer tariflerinin değişmez malzemesi diye sunmak anakronik olur. Buna karşılık Ninkasi İlahisi’nin İngilizce çevirisinde bal ve şarapla ilgili bir ifade bulunması, bütün Sümer biralarının mutlaka bal ve üzüm şarabıyla üretildiğini kanıtlamaz. Bu dize hem şiirsel hem de teknik olarak yorumlanmaya açıktır. Antik içeceklerin dünyasında elimizdekiler çoğu zaman tam reçeteler değil, depo hesapları, kap kalıntıları ve metaforlarla örülmüş parçalı delillerdir. [1] [2]
Bir ücret, bir sunu, bir şölen
Ninkasi’nin alanını yalnızca bir eğlence faaliyeti olarak görmenin yanlışlığını British Museum’daki küçük bir tablet çok güzel gösteriyor. Üçüncü Ur Hanedanı dönemine ait bir kayıtta kırk beş kişiye bira, ekmek ve yağ paylarının dağıtıldığı, bir elçiye ise daha yüksek pay verildiği belirtiliyor. Bir başka tablette arabacıya ve habercilere dağıtılan bira, ekmek ve yağ miktarları tutuluyor. Bu kayıtların her biri Ninkasi’ye sunu yapıldığını kanıtlamaz; ama onunla ilişkilendirilen içeceğin kimi zaman emeğin karşılığı, kimi zaman idari dağıtım nesnesi olduğunu somutlaştırır. Bira burada sadece insanın ağzına giden içecek değil, yöneticinin kaydına giren bir üründür. [7]
Aynı içecek bir ziyafette veya dinsel sunuda bambaşka anlamlar kazanabiliyordu. Ninkasi İlahisi’yle birlikte aktarılan Sümerce içki şarkısı, çeşitli kapları övgüyle anar, insanların gönlünün neşelenmesini ve tanrıçanın bira ile şarap sunmasını diler. Oxford arşivindeki metin, içeceğin toplu sevinç yaratma gücünü yansıtır. Buradaki toplumsal sahneyi, Metropolitan Museum’un MÖ üçüncü binyıla tarihlenen içme kamışlı şölen mührüyle yan yana koyunca daha geniş bir dünya belirir: çivi yazılı kayıt biraların sayısını tutarken, görsel sanat birlikte içmenin toplumsal ritmini korumuştur. Bir tanrıça ise bu iki alanı kutsallık düzeyinde birleştirir. [3] [8]
Kadınlar mı bira yapıyordu?
Ninkasi’nin kadın biçiminde tasarlanması, bira üretiminin tarihinde kadın emeğine bakmak için önemli bir kapı açar. Ev içi üretim, yiyecek hazırlama ve kimi tavernacılık faaliyetleriyle kadınlar arasındaki bağ hem Mezopotamya hem de Mısır tarihi araştırmalarında tartışılır. Bununla birlikte her bira ustasının kadın olduğunu, bütün eski bira üretiminin kadın rahibeler tarafından yürütüldüğünü veya zaman içinde bir gecede erkeklerin bu mesleği tamamen ele geçirdiğini anlatmak aşırı basitleştirme olur. Farklı kentlerde, farklı dönemlerde ev içi üretim, kurumlara bağlı üretim ve ticari faaliyetler aynı anda bulunabiliyordu. Ninkasi’nin kadın olarak tasvir edilmesi bize bir zanaatin kültürel cinsiyet imgesini gösterir; tek başına iş gücü sayımı sunmaz. [4] [6]
İlahide üretimin ayrıntılı ve emek gerektiren yönlerinin anlatılması bu bakımdan ayrı bir önem taşır. Tanrıça, yalnızca içecek sunulan süslü bir mekânın sahibi değildir; toprağa yatırılan tahılla, fırınla, karışımla ve saklama kaplarıyla ilgilenen etkin bir figürdür. Bu yüzden dergi kapağında önceki dosyalarda kullandığımız genç, gösterişli hükümdar tasarımını tekrar etmek yerine daha olgun, emeğin izlerini taşıyan, bakır ve kil kapların başında çalışan bir karakter seçtik. Görselin tarihsel bir portre olduğunu iddia etmiyoruz; ama metnin anlattığı işlevlere dayanıyor. [1]
Ninkasi neden sadece keyfi değil, tehlikeyi de anlatıyor?
İçkinin kültürel tarihi tek taraflı bir kutlama değil. Sümerlerin İnanna ile Enki hakkındaki anlatıları, bira ve sarhoşluğun karar verme gücünü nasıl etkileyebileceğine ilişkin motifler içeriyor. Tate Paulette’nin çalışması, Mezopotamya kaynaklarının içeceği hem sevinç, birliktelik ve ritüelle hem de sarhoşluğun öngörülemeyen sonuçlarıyla ilişkilendirdiğini vurguluyor. Bu nedenle Ninkasi’yi yalnızca ‘herkesi eğlendiren sevimli tanrıça’ etiketiyle sınırlamak, eski toplumların içecek hakkındaki çift yönlü düşüncesini gölgeler. Biranın kontrollü üretimi kutsanırken ölçüsüz içmenin sonuçları da anlatının konusu olabiliyordu. [4] [9]
En şaşırtıcı bilgiler: Bir kil tabletinin anlattıkları
Ninkasi dosyasının en dikkat çekici beş bulgusunu tek bir hikâyede toplamak mümkün. İlk olarak, ilk yazılı belgelerin bir kısmında biranın, yazı ortaya çıkar çıkmaz takip edilen ekonomik ürünlerden biri olması şaşırtıcıdır. İkincisi, bir tanrıçaya övgü için oluşturulmuş şiirde mayalama kaplarından süzmeye kadar ayrıntıların yer alması, zanaatin kutsal anlamını görünür kılar. Üçüncüsü, ‘bira ekmeği’ diye bilinen bappir teriminin aslında ne olduğu konusunda hâlâ araştırma yapılmasıdır. Dördüncüsü, biranın ücret, adak ve şölen bağlamlarında izlenebilmesi; beşincisi de günümüzün bira kültüründeki alışkanlıkların eski Mezopotamya’ya olduğu gibi yansıtılamamasıdır. Bu bulgular, en sıradan görünen bir gıda ürününün aslında bir uygarlığın ekonomi, teknoloji ve inanç ağını bir araya getirdiğini gösterir. [1] [2] [3] [7]
Yanlış bilinenler ve doğruları
En sık tekrarlanan iddia, ‘Ninkasi birayı icat etti ve ilk reçeteyi yazdı’ cümlesi. Tanrıçanın tarihsel bir mucit olduğunu gösteren hiçbir kayıt yok; bira üretimi, ona ilişkin elimizdeki ilahiden çok daha eski kayıtlarda yer alıyor. ‘Ninkasi İlahisi dünyanın eksiksiz ilk bira tarifi’ ifadesi de fazla iddialı: üretim aşamalarına benzeyen şiirsel bir metin var, fakat ayrıntılı teknik reçete yok. ‘Sümer birası tamamen alkolsüzdü’ veya ‘her zaman çok güçlüydü’ türünden birbirine zıt kesin hükümler de dayanaksız. Üretim teknikleri ve ürün türleri değişiyor; kalan belgeler her çeşidin kesin alkol derecesini söylemiyor. [1] [2]
Bir başka yaygın anlatıda bütün Sümerlerin her gün yalnızca bira içtiği ve içme suyunun hiçbir zaman güvenli olmadığı ileri sürülüyor. Eski kentlerde su ve içecek koşullarını genellemek mümkün değil. ‘Bira yapımını sadece Ninkasi rahibeleri bilirdi’ iddiası da dinî şiirle ekonomik belgeleri birbirine karıştırıyor. Birçok tablet, ürünün miktarı ve paylaştırılmasıyla ilgilenir; bira üreticisinin her zaman dinsel görevli olduğunu kanıtlamaz. Ayrıca ‘Ninkasi’nin tam olarak nasıl göründüğü biliniyor’ şeklindeki modern çizimler genellikle özgün ve kesin tanrıça portresi değil, çağdaş hayal gücünün ürünleridir. Tanrıçayı betimlerken dönemin gerçek maddi kültüründen yararlanmak ile tarihsel kesinlik iddia etmek farklı yaklaşımlardır. [2] [4]
Başka ülkelerdeki akrabaları: Aynı tanrıça mı, benzer ihtiyaç mı?
Ninkasi için ilk karşılaştırma Mısır’daki Tenenet veya Tjenenet’tir. Tenenet kimi dönemlerde bira yapımı ve mayalanmayla, doğum ve krallıkla bağlantılı dinsel işlevlerle anılmıştır; Mısır’ın bira üretimi de mezar modelleri ve yazılı kaynaklardan izlenebilir. Her iki kültürde tahıl içeceklerinin sıradan bir ürün olmaktan çıkıp kutsal anlam kazanması dikkate değerdir, fakat bu iki tanrıçanın tarihsel olarak aynı ilahi varlık olduğunu ileri sürmek için doğrudan bir belge yok. Başka bir benzerlik Yunan Dionysos’la kurulabilir; onun temel içeceği şarap, kapsadığı ritüel ve coşku dünyası ise Ninkasi’den çok daha geniştir. Benzer ilahi sorumluluk, ortak kökenle eşit değildir. [10]
Amerika’nın yerli geleneklerinde Mayahuel’in agave ve onunla ilgili içeceklerin kutsal dünyasıyla ilişkilendirilmesi de karşılaştırmalı bir bakış sağlayabilir; ancak pulque, Sümer birasıyla aynı içecek değildir ve bu iki uzak kültür arasında aktarım olduğunu varsaymak için bir neden yoktur. Öte yandan Mezopotamya’nın kendi içinde tanrıça Şiraš/Širaš ile Ninkasi’nin bira ve biracılık alanında paylaştığı görevler çok daha yakın bir teolojik karşılaştırmadır. Siduri ise Gılgamış anlatısında karşımıza çıkan ilahi tavernacı figürdür; Ninkasi ile aynı tanrıça olduğunu söylemek doğru olmaz. Coğrafyalar arası karşılaştırmalarda bu üç düzeyi özellikle ayıralım: belgelenmiş kültürel alışveriş, bölgesel teolojik yakınlık ve yalnızca benzer toplumsal ihtiyaç. [2] [4]
Bir tanrıçanın izleri neden silikleşti?
Ninkasi’nin tarih boyunca tamamen yok olduğunu ilan edebileceğimiz kesin bir dönüm noktası bulunmuyor. Başlangıçta Sümerce metinlerde karşımıza çıkan bir figür, Akadca ve sonraki Babil geleneklerinde farklı adlandırmalarla ve başka bira tanrılarıyla ilişkili olarak yaşamayı sürdürebilir. Kimi metinlerde önemsizleşmesi, insanların bira içmeyi bıraktıkları anlamına da gelmez; toplumsal pratikler ile onlara eşlik eden belirli ilahi adların görünürlüğü ayrı tarihler izler. Bugün Ninkasi’nin adının antik kaynaklar dışında kimi modern bira markalarında veya tarih anlatılarında yeniden dolaşıma girmesi, özgün ibadetin sürekliliği değil, tarihsel bir ismin çağdaş kültürde yeniden kullanılmasıdır. Burada kaynakların gösterdiği izleri, tek çizgili bir ‘yükseliş ve çöküş’ masalına çevirmemek gerekir. [2] [4]
Sonuç: Bir toplumun hafızasında tadı kalan tanrıça
Ninkasi’nin hikâyesinde bir savaş tanrısının yenilgisi ya da dünyanın sonunda başlayan büyük bir savaş yok. Buna karşılık yeryüzünün en eski kentlerinden bazılarında tahılın emekle birleşerek içeceğe dönüşmesinin hikâyesi var. Kil tabletlere yazılan pay miktarları, fırında işlenen malzemeler, ortak kaptan uzanan kamışlar ve şarkıyla kutsanan mayalanma kazanları, birbirinden uzak kaynak türlerini aynı hayatın içinde buluşturuyor. Bir yanda üretimi kimin yönettiği ve neyin ne kadar dağıtıldığı kaydediliyor, diğer yanda tanrıçanın ellerinden akan bira iki büyük nehrin taşkınına benzetiliyor. Bu kadar farklı bilgiyi yan yana koyduğumuzda Ninkasi, yalnızca içkiyi koruyan unutulmuş bir tanrıça olmaktan çıkıyor; insanın doğayı işlemesinin, topluluk kurmasının ve emeğine kutsal anlam vermesinin tarihini anlatıyor.
Araştırma notları ve kaynaklar
[1] Oxford Üniversitesi, Electronic Text Corpus of Sumerian Literature, “A hymn to Ninkasi (Ninkasi A)”, satır 1–48. https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/cgi-bin/etcsl.cgi?charenc=j&text=t.4.23.1
[2] Peter Damerow, “Sumerian Beer: The Origins of Brewing Technology in Ancient Mesopotamia”, Cuneiform Digital Library Journal 2012:2. https://cdli.earth/articles/cdlj/2012-2
[3] Metropolitan Museum of Art, “Cylinder seal and modern impression: banquet scene with seated figures drinking a liquid through straws”, MÖ 2600–2350. https://www.metmuseum.org/art/collection/search/324572
[4] Tate Paulette, In the Land of Ninkasi: A History of Beer in Ancient Mesopotamia, Oxford University Press, 2024. https://academic.oup.com/book/57602
[5] Tate Paulette, “Beers and brewing ingredients”, Oxford University Press, 2024. https://academic.oup.com/book/57602/chapter-abstract/469205948
[6] Tate Paulette, “Brewing technologies and techniques”, Oxford University Press, 2024. https://academic.oup.com/book/57602/chapter-abstract/469207839
[7] British Museum, “tablet”, bira, ekmek ve yağ tayınlarının dağıtıldığı Üçüncü Ur Hanedanı tableti, envanter 13634; ayrıca 15226. https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1896-0328-725
[8] Oxford, ETCSL, “A drinking song”, Eski Babil devri metin geleneği. https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section5/tr55a.htm
[9] Tate Paulette, “The beer-drinking experience”, Oxford University Press, 2024; ayrıca Oxford ETCSL, “Enki and Ninhursag”. https://academic.oup.com/book/57602/chapter-abstract/469212933
[10] Richard H. Wilkinson, The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt, 2003; Tjenenet/Tenenet üzerine genel bilgi için: https://ancientegyptonline.co.uk/tjenenet/