Adriaan de Groot, daha sonra William Chase ve Nobel ödüllü Herbert Simon, güçlü oyunculara gerçek oyunlardan alınmış satranç konumlarını birkaç saniyeliğine gösterip ardından taşları yeniden yerleştirmelerini istedi. Usta oyuncular karmaşık konumları şaşırtıcı bir doğrulukla yeniden kurabiliyordu.
Fakat aynı deney taşlar satrançta ortaya çıkmayacak biçimde rastgele dağıtılarak tekrarlandığında bu büyük üstünlük önemli ölçüde küçüldü. Bunun açıklaması “chunking” adı verilen mekanizmaydı: Usta oyuncu yirmi ayrı taşı yirmi ayrı bilgi olarak ezberlemiyor; birbirleriyle ilişkili taşları anlamlı yapılar halinde görüyor.
Bu nedenle güçlü satranççıların belleği satrançta olağanüstü görünürken, bunu genel bir “fotoğrafik hafıza” saymak doğru değil. Uzmanlığın önemli kısmı, yıllar boyunca görülen binlerce konumun uzun süreli bellekte örüntüler halinde birikmesi. Yeni bir konum geldiğinde oyuncu her şeyi sıfırdan çözmek yerine tanıdığı yapılarla hızlı eşleşmeler kuruyor. Usta daha çok şeyi ezberlemiyor; gördüğü şeyin ne anlama geldiğini daha hızlı fark ediyor.
Peki zekâ? 2016’da Intelligence dergisinde yayımlanan kapsamlı bir meta-analiz, satranç gücü ile akıcı akıl yürütme, kısa süreli bellek, işlem hızı ve bilgi birikimi arasında pozitif ilişkiler buldu. Ancak bu ilişkiler sanıldığından küçüktü. Bu bilişsel yeteneklerin her biri satranç gücündeki farklılıkların yaklaşık yüzde 5–6’sını açıklarken, tam ölçek IQ yüzde 1’den azını açıklıyordu.
Örüntü görmenin değeri ise satranç tahtasının çok ötesinde insan öğrenmesinin temelinde karşımıza çıkıyor. Çocuk dili öğrenirken sürekli akan seslerin içindeki düzenlilikleri fark ediyor; hangi seslerin ve kelimelerin birlikte gelme eğiliminde olduğunu öğreniyor. Cornell Üniversitesi araştırmacılarının 25 yıllık çalışmaları bir araya getiren meta-analizi, bu tür istatistiksel örüntü öğrenmenin dil ediniminde sağlam ve tekrarlanabilir bir olgu olduğunu gösteriyor.
Uzmanlık geliştikçe benzer bir süreç başka alanlarda da görülüyor. Deneyimli radyologlar tıbbi görüntülerde önemli yapıları acemilerden farklı biçimde tarıyor ve anlamlı bilgiyi daha hızlı seçebiliyor. Radyoloji alanındaki göz hareketi araştırmalarını inceleyen çalışmalar da uzmanlık düzeyinin görsel arama biçimini güçlü biçimde değiştirdiğini gösteriyor.
İşte örüntü görmenin günlük düşünmedeki değeri burada yatıyor. Karmaşık bir durumun içindeki düzeni fark ettiğinizde her ayrıntıyı tek tek işlemek zorunda kalmazsınız. Bilgiyi gruplar, önemli olanı daha hızlı seçer, daha önce gördüğünüz yapılarla karşılaştırır ve bundan sonra ne olabileceğine ilişkin daha iyi tahminler üretirsiniz. Matematikte bir problem tipini, müzikte ritmi, dilde cümle yapısını veya bir grafikte tekrarlayan eğilimi fark etmek aynı temel fikri paylaşır: çok sayıda ayrıntının içinden ilişkiyi görmek.
Burada önemli bir sınır var. Satrançta gelişen örüntü tanımanın hayatın her alanına otomatik olarak taşındığını söylemek için yeterli kanıt yok. Ancak satranç çocuğa çok yoğun bir örüntü çalışma alanı sunuyor: Tahtaya bakıyor, tekrar eden ilişkileri arıyor, bilgiyi anlamlı gruplar halinde düzenliyor ve bu yapılardan sonraki olasılıkları çıkarmaya çalışıyor.
Belki de satrancın beyinde yaptığı en ilginç şey budur. Çocuk zamanla aynı tahtada daha fazla taş görmüyor; taşların arasında daha fazla ilişki görmeye başlıyor. Çünkü uzmanlaşmanın önemli bir bölümü, daha çok şeye bakmak değil, baktığın şeylerin birbirine nasıl bağlandığını fark etmektir.
5 SANİYELİK SATRANÇ DENEYİ
Gerçek bir oyundan alınmış karmaşık bir konum, güçlü bir oyuncuya birkaç saniye gösterildiğinde konumu şaşırtıcı doğrulukla yeniden kurabiliyor.
Aynı taşlar rastgele dağıtıldığında bu büyük avantaj ciddi biçimde küçülüyor.
Çıkarım basit: Usta yalnızca daha iyi ezberlemiyor. Tahtada anlamlı örüntüler görüyor.