Çocuk, önündeki birkaç seçeneği değerlendirirken her birinin ardından rakibin ne yapabileceğini, kendi cevabının ne olacağını ve birkaç hamle sonra tahtanın nasıl görüneceğini zihninde kurar. Bu yüzden satranç, yalnızca hızlı karar vermeyi değil, gelecekte ortaya çıkabilecek farklı olasılıkları düşünüp bugünkü kararı onlara göre vermeyi de çalıştırır.
Bir plan yapmak, “ne yapacağım?” sorusuna cevap vermekten daha fazlasıdır. Psikolojide planlama; bir hedefe ulaşmak için gereken adımları belirlemek, alternatif yolları karşılaştırmak ve en uygun yolu seçmek olarak tanımlanır. Buenos Aires Üniversitesi araştırmacılarının 6, 8, 11 ve 13 yaşlarındaki 270 çocukla yaptığı çalışma da planlamanın çocukluk ve ilk ergenlik yıllarında giderek olgunlaştığını gösteriyor.
Satranç bu zihinsel işi görünür hale getirir. Çocuk önünde üç makul hamle gördüğünde yalnızca birini seçmez; her hamlenin devamını düşünür. “Bunu oynarsam rakibim ne yapabilir? O bunu yaparsa benim hangi seçeneklerim kalır? İki hamle sonra hangi konuma ulaşırım?” diye zihinsel bir karar ağacı kurar. Henüz hiçbir şey gerçekleşmemiştir ama çocuk birkaç olası geleceği zihninde canlandırıp bugünkü hamlesini buna göre seçmektedir.
Bu beceriyi ölçmek için psikolojide kullanılan en tanınmış araçlardan biri Tower of London, yani Londra Kulesi testidir. Testte kişinin önüne üç çubuk ve farklı renklerde üç top yerleştirilir. Başlangıç dizilişi ile ulaşılması gereken hedef diziliş gösterilir ve topların belirli kurallara uyarak mümkün olan en az hamlede hedef konuma taşınması istenir. İlk hamleyi bulmak tek başına yeterli değildir. Çocuk, ikinci ve üçüncü hamlede ne yapacağını da önceden düşünmek zorundadır; çünkü bir hareket sonraki adımların seçeneklerini değiştirir. Testin ölçtüğü temel beceri tam olarak budur: Harekete geçmeden önce gelecekteki adımları zihinde düzenleyebilmek.
Uruguay’daki Universidad de la República’dan Gonzalo Grau-Pérez ve Karen Moreira, okul çağındaki çocuk satranç oyuncularıyla satranç oynamayan çocukları karşılaştırırken planlamayı bu Tower of London testiyle ölçtü. Studies in Psychology dergisinde yayımlanan araştırmada satranç oynayan çocuklar planlama görevinde daha iyi performans gösterdi. Araştırmacılar aynı çocuklara bilişsel esnekliği ölçen Wisconsin Card Sorting Test’i de uyguladı ve burada da satranç oyuncuları lehine farklılıklar gözledi. Önemli nokta, çocukların satranç tahtasında değil, satrançtan bağımsız bir psikolojik planlama görevinde karşılaştırılmış olmasıydı.
Bu ilişkiyi daha güncel bir çalışma da destekliyor. Girona Üniversitesi Satranç ve Eğitim Gözlemevi’nin 2025’te yayımladığı araştırmada 8–12 yaşlarındaki 40 çocuk izlendi. Çocukların 20’si dört ay boyunca yaklaşık 48 saatlik satranç atölyesine, diğer 20’si ise aynı süre boyunca farklı eğitim atölyelerine katıldı. Öğretmen değerlendirmelerinde satranç grubunda planlama ve organizasyonun da içinde bulunduğu yürütücü işlevlerde gelişim görüldü. Atölyenin temel ilkesi “Bak, düşün, oyna” idi; çocuklardan hamle yapmadan önce durumu incelemeleri, seçenekleri değerlendirmeleri ve ardından karar vermeleri isteniyordu.
Satrançta geleceği düşünmek yalnızca “üç hamle sonrasını hesaplamak” değildir. Çocuk aynı zamanda farklı gelecekler arasında seçim yapmayı öğrenir. Bir yol daha hızlı olabilir, başka bir yol daha güvenli olabilir, üçüncü seçenek ise birkaç hamle sonra daha güçlü bir konum yaratabilir. İyi planlama, geleceği kesin olarak bilmek değil; olası sonuçları karşılaştırarak bugünkü kararı daha bilinçli vermektir.
Bu nedenle satranç tahtasında çocuk yalnızca taşlarını hareket ettirmez. Henüz gerçekleşmemiş durumları zihninde kurar, seçenekleri dallandırır, gelecekteki konumları karşılaştırır ve sonra bugünkü hamlesini seçer. Satranç böylece çocuğa özel bir zihinsel egzersiz sunar: bugünü oynarken birkaç hamle sonrasını da görebilmek.
LONDRA KULESİ TESTİ NEYİ ÖLÇÜYOR?
Üç çubuk, üç renkli top ve bir hedef diziliş vardır. Amaç, topları kurallara uyarak mümkün olan en az hamlede hedefe taşımaktır.
Başarılı olmak için çocuk yalnızca ilk hareketi düşünmez; sonraki adımları da önceden planlar.
Tower of London, psikolojide planlama becerisini ölçmek için kullanılan klasik testlerden biridir. Satranç oynayan okul çağındaki çocukların bu testte daha iyi performans göstermesi, ileriye dönük düşünmeyle planlama becerisi arasındaki ilişkiye dikkat çekiyor.